Theo Điều 4 Nghị quyết 198/2025/QH15, có hiệu lực từ 17/5/2025, việc thanh tra, kiểm tra tại doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, kể cả thanh tra liên ngành, chỉ được tiến hành không quá một lần trong một năm, trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Với cùng một nội dung quản lý nhà nước, không được vừa thanh tra vừa kiểm tra trong cùng năm.
Quy định này cụ thể hoá yêu cầu trong Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về bảo đảm nguyên tắc chỉ thanh tra, kiểm tra mỗi năm một lần đối với doanh nghiệp. Bài dưới đây giải thích phạm vi, ngoại lệ, các nguyên tắc xử lý vi phạm đi kèm ở Điều 5, và cách doanh nghiệp tự theo dõi để biết quy định đang được thực hiện đúng hay không.
Thanh tra và kiểm tra khác nhau thế nào
Trong đời sống, hai chữ này thường bị dùng lẫn. Về cơ bản, thanh tra do cơ quan thanh tra tiến hành theo trình tự của pháp luật về thanh tra, có quyết định, đoàn thanh tra, thời hạn và kết luận thanh tra. Kiểm tra là hoạt động của cơ quan quản lý chuyên ngành, như thuế, hải quan, môi trường, an toàn thực phẩm, lao động, để xem doanh nghiệp có chấp hành quy định trong lĩnh vực đó không.
Trước đây, một doanh nghiệp sản xuất có thể trong cùng năm tiếp đoàn kiểm tra thuế, đoàn kiểm tra phòng cháy, đoàn kiểm tra môi trường, đoàn kiểm tra lao động, rồi thêm một đoàn thanh tra tổng hợp. Mỗi đoàn hợp pháp nhưng cộng lại thành gánh nặng thời gian và hồ sơ. Đây là lý do Nghị quyết 198/2025/QH15 gom lại thành một giới hạn chung.
Giới hạn áp dụng cho cả hoạt động liên ngành. Tức là nếu nhiều cơ quan cần làm việc với doanh nghiệp, cách đúng là phối hợp thành một đợt trong năm, thay vì mỗi cơ quan đến một lần.
Cũng cần tách hai hoạt động này với những lần làm việc không mang tính thanh tra, kiểm tra: cán bộ thuế đến hướng dẫn kê khai, cán bộ thống kê đến thu thập phiếu điều tra, ngân hàng thẩm định hồ sơ vay vốn. Các hoạt động này không có quyết định thanh tra, kiểm tra, không kết luận vi phạm, nên không phải là đối tượng của giới hạn. Khi nhận văn bản hẹn làm việc, hãy đọc kỹ tên văn bản: "quyết định thanh tra", "quyết định kiểm tra" hay chỉ là "giấy mời", "thông báo". Tên văn bản cho biết hoạt động đó có được tính vào giới hạn một lần mỗi năm hay không.
Bốn quy tắc chính trong Điều 4
Phần về thanh tra, kiểm tra trong Nghị quyết 198/2025/QH15 có thể tóm thành các quy tắc sau:
- Không quá một lần mỗi năm với mỗi doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, kể cả thanh tra, kiểm tra liên ngành, trừ khi có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.
- Không trùng lặp: cùng một nội dung quản lý nhà nước thì không vừa thanh tra vừa kiểm tra trong cùng năm, trừ khi có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.
- Ưu tiên từ xa: ưu tiên thanh tra, kiểm tra dựa trên dữ liệu điện tử, giảm làm việc trực tiếp tại doanh nghiệp.
- Công khai và xử lý lạm quyền: kế hoạch và kết luận thanh tra, kiểm tra được công khai; hành vi lợi dụng thanh tra, kiểm tra để gây phiền hà, sách nhiễu doanh nghiệp bị xử lý nghiêm.
Đi cùng là định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và từ cấp phép sang công bố điều kiện kinh doanh ở nhiều lĩnh vực. Khi ít giấy phép trước hơn, hậu kiểm đóng vai trò lớn hơn, nên giới hạn số lần và yêu cầu dựa trên dữ liệu càng có ý nghĩa.
Ngoại lệ: khi nào được làm nhiều hơn một lần
Giới hạn không phải là miễn trừ tuyệt đối. Bảng dưới phân biệt các tình huống, kèm ví dụ giả định:
| Tình huống | Có tính vào giới hạn một lần? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đoàn kiểm tra theo kế hoạch năm của cơ quan quản lý | Có | Kế hoạch được công khai trước |
| Đoàn liên ngành gồm thuế, môi trường, lao động cùng đến một đợt | Tính là một lần | Đây là cách làm được khuyến khích |
| Có đơn phản ánh kèm chứng cứ về xả thải trái phép | Có thể vượt giới hạn | Thuộc trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng |
| Kiểm tra hồ sơ thuế tại trụ sở cơ quan thuế dựa trên dữ liệu điện tử | Cần xem theo hướng dẫn của ngành | Ưu tiên hình thức từ xa |
| Phòng cháy, an toàn thực phẩm khi có sự cố | Có thể vượt giới hạn | Sự cố là dấu hiệu cụ thể |
| Làm việc theo yêu cầu của chính doanh nghiệp, ví dụ xác nhận hoàn thuế | Tuỳ quy định chuyên ngành | Không phải hoạt động thanh tra, kiểm tra theo kế hoạch |
Chữ then chốt là "dấu hiệu vi phạm rõ ràng". Khi một đoàn thứ hai đến trong năm, doanh nghiệp có quyền hỏi căn cứ, tức dấu hiệu vi phạm cụ thể nào được nêu trong quyết định. Đây là câu hỏi hợp pháp, nên đặt lịch sự và đề nghị ghi vào biên bản.
Điều 5: nguyên tắc khi có vụ việc
Phân định rõ trách nhiệm. Tách bạch trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân, và giữa trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự. Vi phạm của một người quản lý không tự động trở thành vi phạm của cả doanh nghiệp, và ngược lại.
Ưu tiên biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính. Khuyến khích doanh nghiệp chủ động khắc phục hậu quả. Biện pháp hình sự không phải lựa chọn đầu tiên với các quan hệ kinh tế, dân sự.
Không áp dụng hồi tố theo hướng bất lợi. Quy định mới bất lợi hơn không được áp ngược cho hành vi đã xảy ra trước đó.
Biện pháp ngăn chặn tương xứng. Niêm phong, kê biên, phong toả tài sản phải đúng thẩm quyền, tương xứng với mức độ vi phạm và hạn chế ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường.
Phân biệt tài sản. Tách tài sản hợp pháp với tài sản có được từ vi phạm, và tài sản của doanh nghiệp với tài sản cá nhân của người quản lý.
Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: thay đổi gì trong thực tế
Nghị quyết 198/2025/QH15 không chỉ giới hạn số lần thanh tra, kiểm tra mà còn đặt yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, và từ cấp phép sang công bố điều kiện kinh doanh, trừ một số lĩnh vực. Tiền kiểm là xem xét trước khi cho làm, ví dụ phải có giấy phép mới được mở cơ sở. Hậu kiểm là cho làm khi doanh nghiệp tự công bố đủ điều kiện, rồi kiểm tra sau.
Với doanh nghiệp, hậu kiểm nghĩa là ra thị trường nhanh hơn, nhưng trách nhiệm tự tuân thủ cao hơn. Khi không còn giấy phép làm "lá chắn", hồ sơ tự công bố và sổ sách nội bộ trở thành bằng chứng chính khi có đoàn kiểm tra. Một cơ sở chế biến thực phẩm giả định ở phường D tự công bố đủ điều kiện vệ sinh thì cần giữ hồ sơ nguồn nguyên liệu, kết quả kiểm nghiệm định kỳ, sổ vệ sinh nhà xưởng, vì đó là thứ đoàn hậu kiểm sẽ xem.
Nghị quyết cũng đặt mốc 31/12/2025 để Chính phủ cắt giảm ít nhất 30% điều kiện kinh doanh. Điều kiện ít đi kéo theo số nội dung phải kiểm tra ít đi, nhưng những điều kiện còn lại thường là phần quan trọng nhất về an toàn, môi trường, sức khoẻ, nên doanh nghiệp không nên lơi lỏng ở các nội dung này.
Chuẩn bị để kiểm tra từ xa diễn ra gọn
Khi cơ quan quản lý ưu tiên làm việc dựa trên dữ liệu điện tử, chất lượng dữ liệu doanh nghiệp đã nộp quyết định phần lớn việc có phải làm việc trực tiếp hay không. Bảng dưới gợi ý việc chuẩn bị theo từng nhóm dữ liệu:
| Nhóm dữ liệu | Thường được dùng cho | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Hoá đơn điện tử, tờ khai thuế | Kiểm tra thuế | Đối chiếu hoá đơn với sổ sách hằng tháng, điều chỉnh sai sót sớm |
| Danh sách lao động, đóng bảo hiểm xã hội | Kiểm tra lao động, bảo hiểm | Cập nhật tăng giảm lao động đúng hạn |
| Báo cáo môi trường định kỳ | Kiểm tra môi trường | Nộp đúng kỳ, lưu kết quả quan trắc |
| Hồ sơ tự công bố sản phẩm, điều kiện | Hậu kiểm chuyên ngành | Giữ bản gốc và chứng cứ đi kèm |
| Báo cáo tài chính năm | Thống kê, thuế, tín dụng | Nộp đúng hạn, số liệu khớp tờ khai |
Dữ liệu đã nộp càng khớp nhau, cơ quan càng ít lý do phải đến tận nơi. Ngược lại, chênh lệch giữa hoá đơn và tờ khai, giữa số lao động khai thuế và số đóng bảo hiểm, thường là thứ khiến hồ sơ bị đưa vào diện kiểm tra trực tiếp.
Lập sổ theo dõi thanh tra, kiểm tra trong năm
Muốn biết giới hạn có được tôn trọng, doanh nghiệp cần có số liệu của chính mình. Một xưởng may giả định có ba mươi lao động có thể làm sổ theo dõi như sau:
- Mỗi đoàn đến làm việc, ghi ngày, cơ quan, số và ngày của quyết định, nội dung, hình thức trực tiếp hay từ xa.
- Chụp hoặc lưu bản sao quyết định thanh tra, kiểm tra và biên bản làm việc.
- Ghi kết luận, thời hạn khắc phục, ngày hoàn thành khắc phục.
- Đánh dấu những lần làm việc được nêu là có dấu hiệu vi phạm rõ ràng, kèm nội dung dấu hiệu.
- Cuối năm tổng hợp số lần, số ngày tiếp đoàn, số hồ sơ phải chuẩn bị.
Sổ này có hai công dụng. Thứ nhất, khi có đoàn thứ hai trong năm, doanh nghiệp có số liệu để đề nghị cơ quan xem lại. Thứ hai, khi hiệp hội ngành hàng hoặc cơ quan giám sát khảo sát việc thực hiện nghị quyết, doanh nghiệp có số liệu thật thay vì cảm nhận.
Hộ kinh doanh cũng thuộc phạm vi giới hạn này, nên một quầy hàng ăn hay cửa hàng nhỏ cũng có thể ghi một trang sổ đơn giản theo đúng các cột trên.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp bị thanh tra, kiểm tra tối đa mấy lần một năm?
Theo Điều 4 Nghị quyết 198/2025/QH15, không quá một lần mỗi năm với mỗi doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, kể cả thanh tra, kiểm tra liên ngành, trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.
Quy định giới hạn một lần mỗi năm có hiệu lực từ khi nào?
Từ ngày 17/5/2025, ngày Nghị quyết 198/2025/QH15 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực. Định hướng này trước đó đã được nêu trong Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị.
Hộ kinh doanh có được áp dụng giới hạn này không?
Có. Phạm vi áp dụng gồm doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh. Một cửa hàng nhỏ hay quầy chợ có đăng ký kinh doanh cũng được hưởng giới hạn này, trừ khi có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.
Có thể vừa bị thanh tra vừa bị kiểm tra cùng một nội dung trong năm không?
Không, trừ khi có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Nghị quyết 198/2025/QH15 quy định với cùng một nội dung quản lý nhà nước, không thực hiện cả thanh tra và kiểm tra trong cùng một năm đối với cùng một doanh nghiệp.
Khi đoàn thứ hai đến trong năm, doanh nghiệp nên làm gì?
Đề nghị xem quyết định thanh tra, kiểm tra và hỏi căn cứ, tức dấu hiệu vi phạm rõ ràng nào được nêu. Ghi nội dung trao đổi vào biên bản, lưu bản sao quyết định, và nếu thấy không có căn cứ thì có thể kiến nghị bằng văn bản tới cơ quan cấp trên.
Nguyên tắc không hồi tố bất lợi có ý nghĩa gì với doanh nghiệp?
Quy định mới theo hướng bất lợi hơn không được áp dụng cho hành vi doanh nghiệp đã thực hiện trước khi quy định đó có hiệu lực. Điều này giúp doanh nghiệp yên tâm rằng việc làm đúng luật ở thời điểm thực hiện sẽ không bị xét lại theo quy định sau.