Theo Điều 12 Nghị quyết 198/2025/QH15, doanh nghiệp được tính chi phí nghiên cứu và phát triển vào chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức 200% chi phí thực tế, và được trích tối đa 20% thu nhập tính thuế để lập quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều 10 bổ sung ưu đãi cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo: miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 2 năm, giảm 50% trong 4 năm tiếp theo.
Các mức này đã được nêu trong Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 và được luật hoá từ 17/5/2025. Bài dưới đây giải thích từng ưu đãi bằng ví dụ số, phân biệt chi phí nào thường được coi là nghiên cứu phát triển, và những lỗi hồ sơ khiến ưu đãi bị loại khi quyết toán.
Năm ưu đãi trong một bảng
Các ưu đãi liên quan đổi mới sáng tạo nằm rải ở Điều 10 và Điều 12 của Nghị quyết 198/2025/QH15. Bảng gom lại theo đối tượng:
| Ưu đãi | Ai được hưởng | Mức |
|---|---|---|
| Trừ chi phí nghiên cứu phát triển | Doanh nghiệp có hoạt động nghiên cứu phát triển | 200% chi phí thực tế khi xác định thu nhập tính thuế |
| Trích lập quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số | Doanh nghiệp | Tối đa 20% thu nhập tính thuế |
| Miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp | Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo; quỹ đầu tư, tổ chức trung gian hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo với thu nhập từ hoạt động này | Miễn 2 năm, giảm 50% trong 4 năm tiếp theo |
| Miễn thuế với thu nhập chuyển nhượng | Cá nhân, tổ chức chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp, quyền mua cổ phần trong doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo | Miễn thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp |
| Miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân với tiền lương | Chuyên gia, nhà khoa học làm cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trung tâm nghiên cứu phát triển, trung tâm đổi mới sáng tạo, tổ chức trung gian | Miễn 2 năm, giảm 50% trong 4 năm tiếp theo |
Điều kiện cụ thể để được coi là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trung tâm nghiên cứu phát triển hay chuyên gia đủ điều kiện nằm ở các văn bản hướng dẫn. Bảng trên chỉ cho biết ưu đãi nào tồn tại, không thay cho việc kiểm tra điều kiện.
Đi kèm năm ưu đãi trên, Nghị quyết 198/2025/QH15 còn cho doanh nghiệp lớn được trừ chi phí đào tạo, đào tạo lại nhân lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chuỗi cung ứng của mình khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, và giao Nhà nước cung cấp miễn phí nền tảng số, phần mềm kế toán dùng chung cho doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, hộ kinh doanh. Hai nội dung này không trực tiếp là ưu đãi nghiên cứu, nhưng cùng hướng nâng năng lực công nghệ của khu vực tư nhân, nên thường được nhắc chung trong các tài liệu phổ biến chính sách.
Trừ 200% nghĩa là gì: ví dụ số
Nhiều người hiểu nhầm "200%" là được hoàn gấp đôi số tiền chi. Thực tế, mức 200% áp vào phần chi phí được trừ khi tính thu nhập chịu thuế. Ví dụ giả định một công ty phần mềm nhỏ, thuế suất 20%, có doanh thu và chi phí như sau:
| Khoản mục | Trừ 100% như thông thường | Trừ 200% chi phí nghiên cứu |
|---|---|---|
| Doanh thu | 10 tỷ đồng | 10 tỷ đồng |
| Chi phí khác được trừ | 7 tỷ đồng | 7 tỷ đồng |
| Chi phí nghiên cứu phát triển thực tế | 1 tỷ đồng | 1 tỷ đồng |
| Chi phí nghiên cứu được trừ | 1 tỷ đồng | 2 tỷ đồng |
| Thu nhập tính thuế | 2 tỷ đồng | 1 tỷ đồng |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp (20%) | 400 triệu đồng | 200 triệu đồng |
Trong ví dụ, mỗi đồng chi cho nghiên cứu giảm thêm 0,2 đồng thuế so với cách trừ thông thường. Ưu đãi chỉ có tác dụng khi doanh nghiệp có thu nhập chịu thuế; doanh nghiệp đang lỗ thì phần trừ thêm làm tăng lỗ, và việc chuyển lỗ sang năm sau theo quy định của pháp luật thuế. Doanh nghiệp đang trong thời gian được miễn thuế thì ưu đãi này chưa tạo thêm lợi ích ngay.
Chi phí nào thường được coi là nghiên cứu phát triển
Phạm vi chi phí cụ thể do văn bản hướng dẫn quy định. Dưới đây là các nhóm chi phí thường gặp mà doanh nghiệp nên tách riêng ngay từ khi phát sinh, để khi có hướng dẫn chi tiết có sẵn số liệu đối chiếu:
- Tiền lương, thù lao của người trực tiếp làm nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, theo bảng chấm công riêng cho dự án.
- Vật tư, nguyên liệu dùng cho mẫu thử, sản phẩm thử nghiệm, không lẫn với vật tư sản xuất thường.
- Thuê chuyên gia, thuê đơn vị nghiên cứu, mua kết quả thử nghiệm, kiểm định cho sản phẩm mới.
- Khấu hao thiết bị dùng riêng cho phòng thí nghiệm, xưởng thử.
- Chi phí đăng ký sở hữu trí tuệ cho kết quả nghiên cứu.
Một chi phí chỉ có thể được trừ ở mức cao khi chứng minh được nó thuộc hoạt động nghiên cứu phát triển. Vì vậy cách làm thực tế là lập "dự án nghiên cứu" có mục tiêu, thời gian, người phụ trách, và hạch toán chi phí theo mã dự án.
Quỹ phát triển khoa học, công nghệ: trích 20% để làm gì
Quỹ này cho phép doanh nghiệp để riêng một phần thu nhập trước thuế, tối đa 20% thu nhập tính thuế, cho các hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong những năm sau. Phần trích lập được trừ khi tính thuế năm trích, nhưng phải được sử dụng đúng mục đích theo quy định.
Khác biệt với trừ 200% là thời điểm. Trừ 200% áp vào chi phí đã chi trong năm. Trích quỹ là để dành cho chi tiêu tương lai. Một doanh nghiệp giả định có thu nhập tính thuế 5 tỷ đồng năm 2026 có thể trích tối đa 1 tỷ đồng vào quỹ, rồi dùng cho dự án chuyển đổi số năm 2027.
Điểm cần cẩn thận: pháp luật thuế thường yêu cầu quỹ được dùng trong một thời hạn và đúng mục đích; nếu không, doanh nghiệp phải nộp lại thuế trên phần chưa dùng hoặc dùng sai, kèm tiền lãi. Trước khi trích, hãy lập kế hoạch sử dụng rõ ràng và hỏi cơ quan thuế về thời hạn, cách báo cáo theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Ba tình huống giả định: ưu đãi nào áp được
Công ty phần mềm năm thứ hai, đang trong ba năm miễn thuế doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong thời gian miễn thuế, trừ 200% chi phí nghiên cứu không làm giảm thêm số thuế vì số thuế đã bằng không. Nên tập trung ghi chép chi phí nghiên cứu đầy đủ để dùng từ năm thứ tư, và cân nhắc xin công nhận doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo nếu đáp ứng tiêu chí, vì Nghị định 20/2026/NĐ-CP cho chọn ưu đãi có lợi nhất.
Xưởng cơ khí mười năm tuổi, có lãi đều, muốn làm dòng máy mới. Đây là đối tượng hưởng lợi rõ nhất từ trừ 200%: có thu nhập chịu thuế và có chi phí nghiên cứu thật. Có thể kết hợp trích quỹ phát triển khoa học, công nghệ cho giai đoạn thử nghiệm năm sau.
Nhóm sáng lập muốn gọi vốn từ nhà đầu tư thiên thần. Miễn thuế với thu nhập chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp trong doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo làm tăng sức hấp dẫn với nhà đầu tư. Điều kiện là doanh nghiệp phải thuộc diện khởi nghiệp sáng tạo theo tiêu chí hướng dẫn.
Điểm chung của ba tình huống. Ưu đãi không cộng dồn vô hạn; cần xem doanh nghiệp đang ở giai đoạn nào để chọn ưu đãi có tác dụng thật, thay vì đăng ký tất cả rồi không dùng được.
Bắt đầu từ đâu nếu chưa từng làm hồ sơ nghiên cứu
Doanh nghiệp nhỏ chưa từng tách chi phí nghiên cứu có thể bắt đầu bằng năm bước trong một quý:
- Chọn một dự án cụ thể có mục tiêu đo được, ví dụ giảm 15% điện năng của một dòng máy, thay vì gọi chung "cải tiến sản phẩm".
- Lập đề cương một trang: mục tiêu, người tham gia, thời gian, ngân sách dự kiến.
- Mở mã dự án trong phần mềm kế toán, hạch toán mọi chi phí liên quan vào mã này.
- Chấm công theo giờ cho người tham gia dự án, kể cả người làm kiêm nhiệm.
- Kết thúc dự án, lập biên bản đánh giá kết quả, kể cả khi thất bại, vì nghiên cứu không thành công vẫn là chi phí nghiên cứu.
Năm bước này cũng là bộ hồ sơ tối thiểu mà người tư vấn thuế sẽ hỏi. Làm từ đầu năm tốn ít công hơn nhiều so với dựng lại hồ sơ vào mùa quyết toán.
Lỗi hồ sơ hay khiến ưu đãi bị loại
Ưu đãi nghiên cứu phát triển là khoản dễ bị xem kỹ khi quyết toán vì mức trừ cao. Những lỗi thường gặp và cách tránh:
| Lỗi | Vì sao bị loại | Cách tránh |
|---|---|---|
| Gộp chi phí nghiên cứu với chi phí sản xuất | Không tách được phần nào là nghiên cứu | Mở mã dự án, hạch toán riêng từ đầu |
| Không có tài liệu mô tả mục tiêu, kết quả nghiên cứu | Không chứng minh được tính chất nghiên cứu | Lưu đề cương, biên bản nghiệm thu, báo cáo kết quả |
| Nhân sự vừa làm sản xuất vừa làm nghiên cứu, không chấm công riêng | Không phân bổ được tiền lương | Chấm công theo giờ cho dự án |
| Trích quỹ rồi để đó | Quá hạn sử dụng theo quy định | Lập kế hoạch dùng quỹ theo năm |
| Tự coi mình là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo | Chưa đáp ứng tiêu chí theo hướng dẫn | Kiểm tra tiêu chí, xin xác nhận nếu văn bản yêu cầu |
Với doanh nghiệp nhỏ, chi phí để làm hồ sơ chặt chẽ có thể đáng kể so với lợi ích thuế. Nghị quyết 198/2025/QH15 giao Nhà nước hỗ trợ tư vấn pháp lý, kế toán, thuế miễn phí cho doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ; đây là kênh nên tận dụng trước khi tự áp dụng ưu đãi.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí nghiên cứu phát triển được trừ bao nhiêu khi tính thuế?
Theo Nghị quyết 198/2025/QH15, chi phí nghiên cứu và phát triển được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập tính thuế ở mức 200% chi phí thực tế của hoạt động này, thay vì 100% như các chi phí thông thường.
Trừ 200% có phải được hoàn gấp đôi tiền đã chi không?
Không. Mức 200% áp vào phần chi phí được trừ khi tính thu nhập chịu thuế. Với thuế suất 20%, mỗi đồng chi cho nghiên cứu giảm thêm khoảng 0,2 đồng thuế so với cách trừ thông thường, và chỉ có tác dụng khi doanh nghiệp có thu nhập chịu thuế.
Doanh nghiệp được trích bao nhiêu để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ?
Tối đa 20% thu nhập tính thuế, theo Nghị quyết 198/2025/QH15. Quỹ dùng cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; việc sử dụng phải đúng mục đích và thời hạn theo quy định hướng dẫn.
Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được ưu đãi thuế thế nào?
Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 2 năm và giảm 50% trong 4 năm tiếp theo với thu nhập từ hoạt động khởi nghiệp sáng tạo. Thu nhập từ chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp trong doanh nghiệp này cũng được miễn thuế.
Nhà khoa học làm cho doanh nghiệp khởi nghiệp có được giảm thuế thu nhập cá nhân không?
Có. Chuyên gia, nhà khoa học nhận tiền lương từ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trung tâm nghiên cứu phát triển, trung tâm đổi mới sáng tạo, tổ chức trung gian hỗ trợ khởi nghiệp được miễn thuế thu nhập cá nhân 2 năm, giảm 50% trong 4 năm tiếp theo.
Doanh nghiệp đang lỗ có lợi gì từ ưu đãi trừ 200%?
Năm đang lỗ thì phần trừ thêm làm tăng số lỗ, chưa giảm thuế ngay. Số lỗ được chuyển sang các năm sau theo quy định của pháp luật thuế, nên lợi ích xuất hiện khi doanh nghiệp bắt đầu có thu nhập chịu thuế.