Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương ở Việt Nam còn hai cấp: cấp tỉnh (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương) và cấp xã (xã, phường, đặc khu). Cấp huyện chấm dứt hoạt động trên cả nước, phần lớn việc của cấp huyện chuyển xuống xã, phần việc cần quy mô lớn hơn chuyển lên tỉnh.
Mô hình này dựa trên ba lớp văn bản: chủ trương tại Nghị quyết 60-NQ/TW ngày 12/4/2025, Hiến pháp được sửa đổi theo Nghị quyết 203/2025/QH15 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 cùng thông qua ngày 16/6/2025. Bài này giải thích từng lớp, cách việc cũ được chia lại, số phận của văn bản và hồ sơ do cấp huyện để lại, và cách bạn xác định nên hỏi xã hay hỏi tỉnh.
Hai cấp nghĩa là gì, và thứ gì không phải một cấp
Một cấp chính quyền địa phương là nơi có hội đồng nhân dân và uỷ ban nhân dân, có ngân sách, có con dấu và thẩm quyền ra quyết định. Trước 1/7/2025 có ba cấp như vậy: tỉnh, huyện và xã. Sau 1/7/2025 còn hai: tỉnh và xã. Cả nước có 34 đơn vị cấp tỉnh và 3.321 đơn vị cấp xã.
Thôn, bản, ấp, tổ dân phố không phải là một cấp chính quyền. Đó là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, không có hội đồng nhân dân hay uỷ ban nhân dân. Vì vậy câu “bỏ cấp huyện nên thôn sẽ thành cấp thứ ba” là hiểu sai; thôn vẫn là thôn, chỉ có xã mà thôn thuộc về là đã thay đổi.
Các cơ quan ngành dọc của trung ương như kho bạc, thuế, bảo hiểm xã hội, thống kê có cách tổ chức riêng theo quyết định của bộ quản lý, không nhất thiết trùng với hai cấp hành chính. Có ngành bố trí theo khu vực gồm nhiều xã. Khi cần làm việc với một ngành dọc, bạn hỏi đúng đơn vị khu vực phụ trách địa bàn mình, đừng mặc định ngành đó có văn phòng ở mỗi xã.
Ba lớp văn bản tạo nên mô hình hai cấp
Bảng dưới xếp các văn bản theo vai trò. Ngày ghi là ngày ban hành hoặc thông qua.
| Lớp | Văn bản | Vai trò |
|---|---|---|
| Chủ trương | Nghị quyết 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương | Quyết định tổ chức chính quyền hai cấp, không tổ chức cấp huyện, sắp xếp còn 34 tỉnh |
| Hiến pháp | Nghị quyết 203/2025/QH15 ngày 16/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 2013 | Tạo căn cứ hiến định cho đơn vị hành chính gồm cấp tỉnh và cấp dưới tỉnh |
| Luật | Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, thông qua ngày 16/6/2025 | Quy định tổ chức, nhiệm vụ của chính quyền cấp tỉnh và cấp xã; thay Luật số 65/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/3/2025 |
| Tiêu chí sắp xếp | Nghị quyết 76/2025/UBTVQH15 ngày 14/4/2025 | Tiêu chuẩn diện tích, dân số để sắp xếp tỉnh và xã năm 2025 |
| Xử lý chuyển tiếp | Nghị quyết 190/2025/QH15 | Quy định việc kế thừa nhiệm vụ, giá trị của văn bản và giấy tờ khi sắp xếp bộ máy |
Luật số 65/2025/QH15 ban hành đầu năm 2025 vẫn còn mô hình ba cấp; chỉ vài tháng sau, Luật số 72/2025/QH15 được thông qua để thay thế và đưa mô hình hai cấp vào luật. Khi trích dẫn, bạn nên dùng luật số 72, vì nhiều bài viết đầu năm 2025 còn dẫn luật cũ.
Việc của cấp huyện cũ đi về đâu
Không có một danh sách duy nhất cho mọi thủ tục; từng luật chuyên ngành và nghị định phân cấp quy định chi tiết. Bảng dưới tóm các thay đổi đã được công bố chính thức, đủ để bạn định hướng nơi cần hỏi.
| Mảng việc | Trước 1/7/2025 | Sau sắp xếp |
|---|---|---|
| Quản lý hành chính chung, tiếp nhận hồ sơ | Uỷ ban nhân dân và bộ phận một cửa cấp huyện | Trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã; việc thuộc thẩm quyền tỉnh nộp ở trung tâm cấp tỉnh hoặc nộp tại xã theo cơ chế không phụ thuộc địa giới trong tỉnh |
| Công an | Công an cấp huyện (694 đơn vị) | Từ 1/3/2025 chỉ còn công an cấp tỉnh và cấp xã |
| Xét xử sơ thẩm phần lớn vụ việc | Toà án nhân dân cấp huyện | Từ 1/7/2025: 355 toà án nhân dân khu vực |
| Thực hành quyền công tố | Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện | Từ 1/7/2025: 355 viện kiểm sát nhân dân khu vực |
| Cán bộ, công chức cấp huyện | Biên chế cấp huyện | Theo hướng dẫn của Ban Chỉ đạo, chuyển toàn bộ biên chế cấp huyện hiện có để bố trí cho cấp xã khi sắp xếp |
Điểm cần nhớ: “về xã” không có nghĩa mọi việc đều xử lý tại xã. Một số việc lớn hoặc cần chuyên môn sâu được giao cho sở ngành cấp tỉnh. Cách nhanh nhất là hỏi bộ phận tiếp nhận ở xã; nếu việc thuộc tỉnh, họ có trách nhiệm hướng dẫn hoặc tiếp nhận hộ theo cơ chế một cửa.
Văn bản và hồ sơ do cấp huyện để lại
Nhiều người lo rằng quyết định do uỷ ban nhân dân huyện cũ ký nay mất giá trị. Nguyên tắc chung theo Nghị quyết 190/2025/QH15 là ngược lại: văn bản, giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền cấp trước khi sắp xếp vẫn tiếp tục được sử dụng đến hết thời hạn, và cơ quan nhà nước không được yêu cầu người dân làm lại chỉ vì sắp xếp, trừ trường hợp luật khác quy định. Nghị quyết này áp dụng từ 19/2/2025 đến hết 28/2/2027.
Với văn bản quy phạm pháp luật do hội đồng nhân dân, uỷ ban nhân dân cấp huyện ban hành, như quy định về mức hỗ trợ, quy chế quản lý một khu vực, quy định chuyển tiếp cho phép tiếp tục áp dụng trong một thời gian; báo chí pháp luật dẫn mốc tối đa là hết tháng 2/2027. Trong thời gian đó, chính quyền tỉnh và xã phải rà soát để ban hành văn bản thay thế.
Với hồ sơ đang giải quyết dở tại cấp huyện vào thời điểm 1/7/2025, cơ quan kế thừa nhiệm vụ tiếp tục giải quyết. Bạn không phải nộp lại từ đầu, nhưng nên chủ động hỏi hồ sơ của mình đang nằm ở xã nào hay sở nào, kèm giấy biên nhận cũ. Thời hạn giải quyết có thể bị ảnh hưởng trong giai đoạn chuyển giao; giữ biên nhận là cách bảo vệ quyền lợi khi cần khiếu nại.
Tình huống giả định: hỏi xã hay hỏi tỉnh
Bốn tình huống dưới đây giúp bạn tập phân loại. Đây là cách nghĩ, không thay cho quy định chi tiết của từng thủ tục.
- Anh B muốn đăng ký khai sinh cho con: việc hộ tịch thông thường, hỏi ngay trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã nơi cư trú.
- Chị C có tranh chấp ranh giới đất với hàng xóm: bước hoà giải ở cơ sở vẫn làm tại xã; nếu hoà giải không thành và cần khởi kiện, nộp đơn ở toà án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn.
- Doanh nghiệp D xin chủ trương cho một dự án lớn: việc thuộc thẩm quyền cấp tỉnh, làm việc với sở ngành và uỷ ban nhân dân tỉnh.
- Ông E có quyết định hỗ trợ do huyện cũ ký năm 2024 nhưng chưa nhận đủ tiền: hỏi uỷ ban nhân dân xã nơi ông cư trú, vì xã là nơi kế thừa phần lớn nhiệm vụ; mang theo bản quyết định cũ.
Nguyên tắc chung khi chưa rõ: bắt đầu từ xã. Xã là nơi gần nhất có trách nhiệm tiếp nhận và hướng dẫn, kể cả khi việc của bạn cuối cùng thuộc thẩm quyền tỉnh.
Lỗi hay gặp khi nói về chính quyền hai cấp
Viết “hai cấp hành chính” cho cả nước. Chính xác hơn là chính quyền địa phương hai cấp. Cấp trung ương vẫn tồn tại, nên tính cả trung ương thì hệ thống hành chính có ba tầng.
Dẫn Luật số 65/2025/QH15 cho mô hình hai cấp. Luật đó đã được thay bằng Luật số 72/2025/QH15 thông qua ngày 16/6/2025.
Coi 1/7/2025 là ngày Hiến pháp được sửa. Ngày Quốc hội thông qua Nghị quyết 203/2025/QH15 là 16/6/2025; 1/7/2025 là ngày mô hình mới vận hành.
Gọi xã mới là “huyện thu nhỏ”. Xã mới có quy mô lớn hơn xã cũ và nhận thêm nhiều việc, nhưng về pháp lý vẫn là cấp xã, tổ chức bộ máy theo Luật số 72/2025/QH15. Định hướng của Trung ương là chính quyền cấp xã gần dân, không hình thành một cấp huyện thu nhỏ.
Cho rằng mọi xã có cùng cách tổ chức. Xã, phường và đặc khu có điểm khác nhau về nhiệm vụ do tính chất nông thôn, đô thị hay hải đảo; một số thành phố như Hà Nội còn chọn mô hình trung tâm phục vụ hành chính công riêng. Khi so hai địa phương, hãy kiểm tra cách tổ chức thực tế của từng nơi.
Nghĩ rằng bỏ cấp huyện thì địa chỉ cũ trên giấy tờ thành sai. Địa chỉ cũ trên giấy tờ còn hạn vẫn hợp lệ. Chỉ khi làm giấy tờ mới hoặc cập nhật thông tin, địa chỉ mới mới được ghi theo đơn vị hành chính sau sắp xếp.
Chuẩn bị trước khi lên xã mới làm việc
Trụ sở xã mới có thể xa hơn trụ sở xã cũ, và trong năm đầu nhiều nơi vẫn đang điều chỉnh cách tiếp nhận. Chuẩn bị kỹ một lần đỡ phải đi lại hai ba lần.
- Gọi điện hoặc xem thông tin niêm yết để biết điểm tiếp nhận gần nhà nhận loại hồ sơ nào, có nhận hồ sơ của mọi xã cũ hay chỉ một phần địa bàn.
- Kiểm tra thủ tục của mình có làm được trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia không; nếu được, nộp trực tuyến rồi chỉ đến nhận kết quả.
- Mang bản gốc và bản chụp các giấy tờ cũ có liên quan, kể cả giấy do huyện cũ cấp, cùng thẻ căn cước.
- Nếu hồ sơ đã nộp ở cấp huyện trước 1/7/2025, mang theo giấy biên nhận và ghi lại số biên nhận ra một tờ riêng để cán bộ tra nhanh.
- Ghi tên cán bộ tiếp nhận, ngày hẹn trả kết quả và số điện thoại của bộ phận một cửa. Khi quá hạn, đó là căn cứ để hỏi lại hoặc phản ánh.
Một hộ kinh doanh ở xã C giả định từng mất hai buổi vì lên trụ sở xã cũ, nơi nay chỉ còn là điểm tiếp nhận một số thủ tục. Một cuộc điện thoại trước khi đi có thể tránh được việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Chính quyền địa phương hai cấp gồm những cấp nào?
Gồm cấp tỉnh, tức tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương, và cấp xã, gồm xã, phường và đặc khu. Mô hình này vận hành trên cả nước từ ngày 1/7/2025, khi cấp huyện chấm dứt hoạt động.
Luật nào quy định chính quyền hai cấp?
Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025, cùng ngày với Nghị quyết 203/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013.
Thôn, tổ dân phố còn không?
Còn. Thôn, bản, ấp, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, không phải một cấp chính quyền, nên không bị bãi bỏ khi bỏ cấp huyện. Có nơi được sắp xếp lại theo quy định riêng của tỉnh.
Quyết định do huyện cũ ký còn giá trị không?
Còn. Theo Nghị quyết 190/2025/QH15, văn bản, giấy tờ cấp trước khi sắp xếp tiếp tục được sử dụng đến hết thời hạn, và cơ quan kế thừa nhiệm vụ có trách nhiệm tiếp tục giải quyết các việc còn dở.
Không biết việc của mình thuộc xã hay tỉnh thì hỏi ở đâu?
Bạn bắt đầu từ trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã nơi cư trú. Nếu việc thuộc thẩm quyền tỉnh, xã sẽ hướng dẫn nơi nộp hoặc tiếp nhận theo cơ chế không phụ thuộc địa giới hành chính trong phạm vi tỉnh.