Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) gồm 15 nước: 10 nước ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand. Hiệp định được ký ngày 15/11/2020, có hiệu lực với Việt Nam từ 1/1/2022. Theo tổng hợp của VCCI từ số liệu Bộ Công Thương, năm 2025 xuất khẩu của Việt Nam sang các nước RCEP khoảng 172,08 tỷ USD, nhưng chỉ khoảng 1,6% dùng C/O mẫu RCEP.
Khoảng cách giữa kim ngạch lớn và tỷ lệ dùng ưu đãi rất nhỏ là điểm đáng giải thích nhất của RCEP. Nó cho thấy giá trị của hiệp định này không nằm nhiều ở thuế, vì phần lớn thuế đã được giảm qua các FTA cũ, mà ở quy tắc cộng gộp xuất xứ trong cả 15 nước, thứ có ích với chuỗi sản xuất trải qua nhiều nước.
RCEP khác các FTA ASEAN+1 ở chỗ nào
Trước RCEP, ASEAN đã có FTA riêng với từng đối tác: Trung Quốc (ACFTA), Hàn Quốc (AKFTA), Nhật Bản (AJCEP), Australia và New Zealand (AANZFTA). Mỗi hiệp định có quy tắc xuất xứ riêng, mẫu C/O riêng, và nguyên liệu chỉ được cộng gộp trong phạm vi hai bên. Một sản phẩm làm ở Việt Nam từ linh kiện Nhật Bản rồi bán sang Hàn Quốc khó đạt xuất xứ theo AKFTA vì linh kiện Nhật không được tính.
RCEP đặt một bộ quy tắc xuất xứ chung cho cả 15 nước. Nguyên liệu có xuất xứ từ bất kỳ nước thành viên nào đều được coi như nguyên liệu nội khối khi xét xuất xứ của thành phẩm. Đây gọi là cộng gộp xuất xứ. Với chuỗi sản xuất điện tử, máy móc, dệt may vốn mua linh kiện từ nhiều nước trong khu vực, quy tắc này mở thêm khả năng đạt xuất xứ.
RCEP không xoá các FTA cũ. Doanh nghiệp vẫn được chọn mẫu C/O có lợi nhất cho từng lô hàng: mẫu E đi Trung Quốc, mẫu AK đi Hàn Quốc, hoặc mẫu RCEP. Điều này giải thích phần lớn con số tận dụng nhỏ.
Ngoài hàng hoá, RCEP có các chương về dịch vụ, đầu tư, thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, nhưng mức cam kết thường thấp hơn các FTA thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA.
Các mốc của RCEP từ đàm phán đến thực thi
RCEP mất khoảng tám năm để đi từ đàm phán đến ký kết. Bảng dưới đây gom các mốc chính mà doanh nghiệp và người đọc hay cần đối chiếu:
| Mốc | Nội dung |
|---|---|
| Tháng 11/2012 | Các nước ASEAN và sáu đối tác có FTA với ASEAN tuyên bố khởi động đàm phán |
| Giai đoạn đàm phán | Ấn Độ tham gia đàm phán nhưng không ký hiệp định; 15 nước còn lại tiếp tục |
| 15/11/2020 | Ký hiệp định theo hình thức trực tuyến, trong dịp Hội nghị Cấp cao ASEAN năm Việt Nam giữ vai trò Chủ tịch ASEAN |
| 1/1/2022 | Có hiệu lực với Việt Nam và nhóm các nước đã phê chuẩn sớm |
| Sau 1/1/2022 | Các thành viên còn lại lần lượt có hiệu lực theo tiến độ phê chuẩn trong nước của từng nước |
| Năm 2025 | Tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu dùng C/O mẫu RCEP: 1,6% |
Mốc có hiệu lực của từng thành viên quan trọng với doanh nghiệp: chỉ khi hiệp định đã có hiệu lực với cả nước xuất khẩu và nước nhập khẩu thì lô hàng mới được hưởng ưu đãi RCEP. Phần cộng gộp xuất xứ cũng chỉ tính nguyên liệu từ những nước mà hiệp định đã có hiệu lực.
Số liệu RCEP với Việt Nam theo năm
Bảng dưới đây lấy từ tổng hợp của VCCI dựa trên số liệu Bộ Công Thương và cơ quan hải quan:
| Năm | Xuất khẩu sang khối RCEP | Kim ngạch dùng C/O RCEP | Tỷ lệ dùng |
|---|---|---|---|
| 2022 | không nêu | không nêu | 0,67% |
| 2023 | không nêu | không nêu | 1,26% |
| 2024 | khoảng 155,48 tỷ USD | khoảng 2,84 tỷ USD | 1,83% |
| 2025 | khoảng 172,08 tỷ USD | khoảng 2,71 tỷ USD | 1,6% |
Để so sánh, cùng năm 2025, tỷ lệ dùng C/O mẫu E sang Trung Quốc là 32,2%, mẫu AK và VK sang Hàn Quốc là 39,9%, mẫu D trong ASEAN là 31,3%. Doanh nghiệp vẫn chủ yếu đi bằng các FTA cũ khi xuất sang các nước RCEP.
Cũng cần lưu ý: con số 172,08 tỷ USD là tổng xuất khẩu sang cả 14 đối tác RCEP, gồm cả Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước ASEAN. Nó không phải là phần xuất khẩu tăng thêm nhờ RCEP. Phần trực tiếp gắn với hiệp định, đo bằng C/O mẫu RCEP, chỉ khoảng 2,71 tỷ USD trong năm 2025.
Khi nào C/O mẫu RCEP có lợi hơn mẫu cũ
Khi sản phẩm dùng nguyên liệu từ nhiều nước RCEP. Ví dụ giả định: một xưởng ở xã C lắp ráp quạt điện với động cơ mua từ Nhật Bản, dây điện từ Thái Lan, bán sang Hàn Quốc. Theo AKFTA, động cơ Nhật là nguyên liệu không xuất xứ; theo RCEP, nó được cộng gộp. Tỷ lệ giá trị khu vực theo RCEP vì vậy cao hơn.
Khi mức thuế RCEP ở năm hiện hành thấp hơn. Với một số dòng hàng, lộ trình RCEP của nước nhập khẩu xuống nhanh hơn FTA ASEAN+1 tương ứng. Trường hợp này hiếm hơn nhưng có, nên vẫn cần so bảng thuế.
Khi thị trường là Nhật Bản với dòng hàng chưa được ưu đãi trước đó. RCEP là khuôn khổ FTA đầu tiên có cả Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc cùng tham gia. Với một số dòng hàng, biểu cam kết của Nhật trong RCEP khác với AJCEP hay VJEPA, nên cần tra cụ thể thay vì đoán.
Khi doanh nghiệp làm hàng trung gian bán cho nhà máy khác trong khối. Thành phẩm của bạn trở thành nguyên liệu có xuất xứ RCEP cho khách hàng ở nước khác, giúp họ đạt xuất xứ. Khách hàng có thể đề nghị bạn cung cấp chứng từ xuất xứ dù hàng của bạn không trực tiếp hưởng thuế.
Khi lô hàng phải chia nhỏ qua nước trung gian trong khối. RCEP có quy định về C/O giáp lưng: hàng đi qua một nước thành viên trung gian có thể được cấp chứng từ mới tại đó để giao tiếp sang nước nhập khẩu cuối cùng mà vẫn giữ ưu đãi, nếu đáp ứng điều kiện về lưu kho, chia lô và giám sát hải quan. Doanh nghiệp làm phân phối khu vực từ một kho trung tâm thường quan tâm điểm này.
Hai mặt của việc nhập nguyên liệu từ các nước RCEP
Các nước RCEP vừa là thị trường bán vừa là nguồn mua chính của Việt Nam. Theo Cục Thống kê, 10 tháng năm 2026 Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc khoảng 134,94 tỷ USD, từ Hàn Quốc khoảng 48,63 tỷ USD, từ ASEAN khoảng 16,93 tỷ USD; ngược lại xuất siêu sang Nhật Bản khoảng 3,42 tỷ USD.
Con số nhập siêu lớn phản ánh cấu trúc sản xuất: linh kiện điện tử, máy móc, vải, hoá chất nhập từ các nước trong khu vực, lắp ráp và gia công tại Việt Nam, rồi xuất sang Hoa Kỳ, EU và các thị trường khác. Quy tắc cộng gộp của RCEP làm cho cấu trúc này dễ đạt xuất xứ hơn khi bán trong khối, nhưng không thay đổi việc phần lớn giá trị đầu vào đến từ bên ngoài.
Với doanh nghiệp trong nước, mặt tích cực là nguyên liệu nhập từ các nước RCEP có thể được giảm thuế nhập khẩu khi có C/O RCEP từ phía nhà cung cấp. Mặt cần tính là hàng thành phẩm từ các nước thành viên cũng vào Việt Nam với thuế thấp hơn, cạnh tranh trực tiếp ở thị trường trong nước.
Đọc hai mặt cùng lúc giúp tránh hai cách hiểu một chiều: coi RCEP chỉ là "mở cửa xuất khẩu", hoặc chỉ là "mở cửa cho hàng nhập".
Áp vào trường hợp của bạn: kiểm xem lô hàng có đạt xuất xứ RCEP
Trình tự dưới đây dùng cho doanh nghiệp đã quen làm C/O mẫu D, E, AK và muốn biết có nên thêm mẫu RCEP:
- Chọn ba đến năm mã hàng có doanh số lớn nhất sang các nước RCEP.
- Với mỗi mã, ghi lại nguồn gốc từng nguyên liệu chính theo nước, phân biệt nước thành viên RCEP và nước ngoài khối.
- Tính thử hàm lượng giá trị khu vực theo cách tính của RCEP, cộng phần nguyên liệu có xuất xứ từ các nước RCEP; đối chiếu với tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hoá nếu hiệp định cho phép chọn.
- So với kết quả theo mẫu C/O đang dùng: mẫu nào đạt, mẫu nào cho thuế thấp hơn ở thị trường nhập khẩu.
- Nếu chọn mẫu RCEP, yêu cầu nhà cung cấp trong khối cung cấp chứng từ xuất xứ cho nguyên liệu để lưu hồ sơ chứng minh.
Nhiều doanh nghiệp làm xong bảng này thấy mẫu cũ vẫn là lựa chọn tốt hơn. Điều đó không sao; mục tiêu là chọn có căn cứ thay vì theo thói quen.
Lỗi hay gặp với C/O RCEP
Những lỗi dưới đây xuất hiện nhiều khi doanh nghiệp lần đầu dùng mẫu RCEP:
- Tính cộng gộp với nguyên liệu từ một nước chưa phải thành viên RCEP, hoặc nhầm nước có FTA song phương với nước thành viên RCEP.
- Không có chứng từ xuất xứ cho nguyên liệu nhập từ các nước RCEP, chỉ có hoá đơn mua hàng, nên không chứng minh được phần cộng gộp.
- Dùng mức thuế tra trên một biểu cũ, trong khi lộ trình RCEP của nước nhập khẩu đã chuyển sang năm mới.
- Khai mẫu RCEP cho lô hàng mà khách hàng đã quen nhận mẫu cũ, không báo trước, khiến bên nhập khẩu lúng túng khi khai báo.
- Không ghi chú đúng các trường đặc thù của mẫu RCEP như nước xuất xứ theo quy định của hiệp định.
Trước khi đổi mẫu C/O cho khách quen, nên gửi khách một bản giải thích ngắn và hỏi bộ phận khai báo của họ có sẵn sàng nhận mẫu mới không.
Khi hồ sơ bị trả, đừng vội quay về mẫu cũ cho xong. Hãy ghi lại lý do bị trả vào một sổ theo dõi chung của phòng xuất nhập khẩu; sau vài lô, những lỗi lặp lại sẽ lộ ra và thường chỉ cần sửa một khâu, như bảng kê nguyên liệu hay cách lấy chứng từ từ nhà cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
RCEP gồm những nước nào?
RCEP gồm 15 nước: 10 nước ASEAN là Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam, cùng 5 đối tác là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand.
RCEP có hiệu lực với Việt Nam từ khi nào?
RCEP được ký ngày 15/11/2020 và có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 1/1/2022, cùng nhóm các nước phê chuẩn sớm. Với các thành viên phê chuẩn muộn hơn, hiệp định có hiệu lực từ ngày riêng của từng nước.
Cộng gộp xuất xứ trong RCEP là gì?
Nguyên liệu có xuất xứ từ bất kỳ nước thành viên RCEP nào được coi như nguyên liệu có xuất xứ khi xét thành phẩm làm tại một nước thành viên khác. Nhờ vậy sản phẩm dùng linh kiện từ nhiều nước trong khu vực dễ đạt xuất xứ hơn.
Vì sao tỷ lệ dùng C/O RCEP thấp như vậy?
Vì Việt Nam đã có FTA ASEAN+1 hoặc FTA song phương với hầu hết thành viên RCEP, nhiều dòng hàng đã về thuế 0% từ trước. Doanh nghiệp tiếp tục dùng mẫu C/O quen thuộc như mẫu D, E, AK, nên năm 2025 chỉ khoảng 1,6% kim ngạch dùng mẫu RCEP.
Ấn Độ có phải thành viên RCEP không?
Không. Ấn Độ tham gia các vòng đàm phán RCEP nhưng không ký hiệp định khi các nước còn lại ký vào tháng 11/2020. Hàng Việt Nam sang Ấn Độ vẫn hưởng ưu đãi theo Hiệp định ASEAN – Ấn Độ (AIFTA), với C/O mẫu AI.
Có phải RCEP thay thế các FTA ASEAN cũ không?
Không. Các FTA ASEAN+1 và FTA song phương vẫn có hiệu lực song song. Doanh nghiệp được chọn hiệp định có lợi nhất cho từng lô hàng, miễn là đáp ứng quy tắc xuất xứ của hiệp định được chọn.
Hàng nhập khẩu từ các nước RCEP có được giảm thuế khi vào Việt Nam không?
Có, nếu hàng có chứng từ xuất xứ RCEP hợp lệ và mặt hàng nằm trong biểu cam kết giảm thuế của Việt Nam. Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt để thực hiện RCEP do Chính phủ ban hành bằng nghị định.