CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism, Cơ chế điều chỉnh các-bon tại biên giới) là công cụ của Liên minh châu Âu buộc nhà nhập khẩu trả một khoản tương ứng với lượng phát thải khí nhà kính nhúng trong một số hàng hoá nhập vào EU. Cơ chế bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026, áp cho sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro.
CBAM không thu tiền trực tiếp từ doanh nghiệp Việt Nam, nhưng áp lực truyền ngược qua chuỗi cung ứng: nhà nhập khẩu EU cần số liệu phát thải từ nhà sản xuất để khai báo, và hàng có phát thải cao sẽ đắt hơn khi vào EU. Bài này giải thích cơ chế vận hành, các mốc thời gian, ai chịu chi phí, và doanh nghiệp Việt nên chuẩn bị gì.
CBAM vận hành thế nào: ai trả, trả cho cái gì
Trong EU, các nhà máy thuộc hệ thống mua bán phát thải của châu Âu (EU ETS) phải trả giá cho lượng khí thải của mình. CBAM được thiết kế để hàng nhập khẩu cùng loại chịu chi phí tương đương, tránh tình trạng sản xuất dịch chuyển ra ngoài EU chỉ để né giá các-bon.
Người có nghĩa vụ là nhà nhập khẩu tại EU, phải đăng ký tư cách khai báo được uỷ quyền, khai lượng hàng và lượng phát thải nhúng trong hàng, rồi mua và nộp chứng chỉ CBAM tương ứng. Giá chứng chỉ gắn với giá đấu giá trung bình của EU ETS: tính theo quý trong năm 2026 và theo tuần từ năm 2027.
Nếu hàng hoá đã chịu giá các-bon thực trả ở nước sản xuất, khoản này có thể được tính trừ theo quy định của EU. Vì vậy khi Việt Nam vận hành thị trường các-bon trong nước, câu hỏi về việc khoản chi phí hạn ngạch của nhà máy thép, xi măng có được EU công nhận để khấu trừ hay không là chủ đề doanh nghiệp xuất khẩu nên theo dõi.
Các mốc thời gian chính
Bảng sau tóm các mốc đã được EU công bố, áp cho hàng nhập khẩu vào EU:
| Mốc | Nội dung |
|---|---|
| Tháng 10/2023 đến hết năm 2025 | Giai đoạn chuyển tiếp: nhà nhập khẩu chỉ báo cáo phát thải, chưa phải trả tiền |
| 1/1/2026 | Giai đoạn chính thức bắt đầu; nghĩa vụ tài chính tính cho hàng nhập từ năm 2026 |
| Ngưỡng miễn trừ | 50 tấn hàng thuộc diện mỗi nhà nhập khẩu mỗi năm (thay ngưỡng theo giá trị trước đây) |
| 1/2/2027 | Bắt đầu bán chứng chỉ CBAM cho lượng hàng nhập trong năm 2026 |
| 30/9/2027 | Hạn khai báo năm và nộp chứng chỉ lần đầu |
| 2026 đến 2034 | Tỷ lệ phát thải phải trả tăng dần: khoảng 2,5% năm 2026, 5% năm 2027, 10% năm 2028, 22,5% năm 2029, tới toàn bộ năm 2034 |
Tỷ lệ tăng dần phản ánh việc EU giảm dần hạn ngạch miễn phí cho nhà máy trong khối. Nghĩa là chi phí CBAM năm đầu còn nhỏ, nhưng sẽ tăng đáng kể trong nửa sau thập niên; doanh nghiệp có vài năm để chuẩn bị số liệu và giảm phát thải.
Ngành hàng Việt Nam nào chịu tác động
Danh sách hàng thuộc diện CBAM hiện gồm sáu nhóm. Với Việt Nam, mức độ liên quan khác nhau:
- Sắt thép: nhóm liên quan nhiều nhất, vì EU là một trong các thị trường xuất khẩu thép của Việt Nam; gồm cả một số sản phẩm thép hạ nguồn như ốc vít, kết cấu.
- Nhôm: nhôm thanh định hình, nhôm tấm và một số sản phẩm nhôm.
- Xi măng: lượng xuất trực tiếp sang EU không lớn, nhưng ngành có phát thải cao trên mỗi tấn sản phẩm.
- Phân bón: chủ yếu phân đạm và phân hỗn hợp có đạm.
- Điện và hydro: hiện gần như không có xuất khẩu từ Việt Nam sang EU.
EU có thể mở rộng danh mục sang các sản phẩm hạ nguồn khác trong tương lai. Doanh nghiệp làm hàng có chứa nhiều thép, nhôm nên theo dõi các đề xuất sửa đổi của EU thay vì chỉ nhìn danh sách hiện tại.
Doanh nghiệp xuất khẩu nên chuẩn bị gì
Giả định một nhà máy thép ở một tỉnh phía Bắc có khách hàng nhập khẩu tại EU. Các bước nên làm:
- Hỏi khách hàng về yêu cầu số liệu. Nhà nhập khẩu cần phát thải nhúng theo từng sản phẩm, theo phương pháp của EU. Hỏi rõ mẫu biểu, kỳ báo cáo, có cần thẩm định độc lập không.
- Dựng hệ thống đo đạc phát thải theo sản phẩm. Khác với kiểm kê cấp cơ sở chỉ ra một con số tổng, CBAM cần phân bổ phát thải cho từng dòng sản phẩm, gồm phát thải trực tiếp và phần phát thải từ điện tiêu thụ theo quy định.
- Tận dụng số liệu kiểm kê trong nước. Nếu nhà máy nằm trong danh mục kiểm kê khí nhà kính hoặc được phân bổ hạn ngạch, số liệu đó là nền tốt; cần chuyển đổi sang cách tính của EU.
- Chọn đơn vị thẩm định phù hợp với yêu cầu của EU khi giai đoạn chính thức đòi số liệu được thẩm định.
- Lập kế hoạch giảm cường độ phát thải: tăng tỷ lệ thép phế, dùng điện tái tạo, cải thiện hiệu suất lò. Phát thải trên mỗi tấn thấp hơn nghĩa là chi phí CBAM khách hàng phải trả thấp hơn, tức lợi thế cạnh tranh.
Nếu không cung cấp được số liệu thực tế, nhà nhập khẩu có thể phải dùng giá trị mặc định do EU đặt, thường bất lợi hơn số thực của một nhà máy hiệu quả. Đây là lý do số liệu tốt có giá trị tiền bạc trực tiếp.
Những hiểu lầm hay gặp
"CBAM là thuế đánh vào doanh nghiệp Việt Nam". Người nộp là nhà nhập khẩu EU. Doanh nghiệp Việt chịu tác động gián tiếp qua giá và qua yêu cầu cung cấp số liệu.
"Mọi hàng xuất sang EU đều chịu CBAM". Chỉ sáu nhóm hàng trong danh mục. Dệt may, da giày, nông sản, điện tử hiện không thuộc diện.
"Năm 2026 phải trả toàn bộ giá các-bon". Năm 2026 chỉ khoảng 2,5% lượng phát thải thuộc diện phải trả, tăng dần đến năm 2034.
"Lô hàng nhỏ thì không sao". Ngưỡng 50 tấn tính theo tổng lượng nhập mỗi năm của một nhà nhập khẩu, không theo từng lô. Khách hàng nhập nhiều lô nhỏ vẫn có thể vượt ngưỡng.
"Có chứng nhận xanh là khỏi phải khai". Nhãn sinh thái, chứng nhận năng lượng tái tạo hay cam kết trung hoà các-bon của doanh nghiệp không thay được số liệu phát thải nhúng tính theo phương pháp của EU. Chúng có thể hỗ trợ, nhưng nhà nhập khẩu vẫn cần con số theo đúng mẫu khai báo.
Giải thích nhanh các thuật ngữ hay gặp
Phát thải nhúng. Lượng khí nhà kính phát ra trong quá trình sản xuất ra một tấn sản phẩm, gồm phát thải trực tiếp tại nhà máy và, với một số nhóm hàng, phần phát thải từ điện dùng để sản xuất. Đây là con số mà nhà nhập khẩu phải khai cho mỗi tấn hàng.
Giá trị mặc định. Mức phát thải EU đặt sẵn cho từng loại hàng, dùng khi không có số liệu thực tế của nhà sản xuất. Giá trị này thường được đặt theo hướng thận trọng, nên bất lợi cho nhà máy có hiệu suất tốt.
Tư cách khai báo được uỷ quyền. Đăng ký mà nhà nhập khẩu tại EU phải có để được nhập hàng thuộc diện CBAM vượt ngưỡng 50 tấn mỗi năm.
Chứng chỉ CBAM. Đơn vị nộp để bù cho mỗi tấn CO2 tương đương nhúng trong hàng nhập khẩu, giá gắn với giá đấu giá của EU ETS.
Giá các-bon đã trả ở nước xuất xứ. Khoản chi phí phát thải thực tế đã nộp tại nước sản xuất, có thể được tính trừ vào nghĩa vụ CBAM theo điều kiện của EU.
Áp vào trường hợp của bạn: xưởng nhỏ làm hàng phụ trợ cho nhà xuất khẩu
Giả định một xưởng ở xã C chuyên mạ, cắt, dập chi tiết thép cho một nhà máy lớn xuất khẩu ốc vít sang EU. Xưởng không xuất khẩu trực tiếp nhưng vẫn có thể được hỏi. Việc nên làm:
- Lưu đầy đủ hoá đơn điện, nhiên liệu theo tháng và sản lượng theo đơn hàng, để chia được năng lượng tiêu thụ cho từng mã sản phẩm.
- Giữ chứng từ nguồn gốc thép đầu vào: nhà cung cấp, chủng loại, lô hàng. Phát thải của thép đầu vào thường chiếm phần lớn phát thải nhúng của sản phẩm thép hạ nguồn.
- Hỏi nhà máy khách hàng mẫu biểu họ dùng, kỳ hạn gửi số liệu, để chuẩn bị từ sớm thay vì chạy theo vào cuối năm.
- Cân nhắc các biện pháp giảm điện tiêu thụ có lời như thay động cơ, sửa rò rỉ khí nén, lắp điện mặt trời mái nhà tự dùng, vừa giảm chi phí vừa cải thiện số liệu phát thải.
Với xưởng phụ trợ, cung cấp số liệu đúng hạn và nhất quán có thể là yếu tố để giữ đơn hàng, khi nhà máy khách hàng cần chứng minh với nhà nhập khẩu EU rằng chuỗi cung ứng của họ có dữ liệu đáng tin.
CBAM liên quan gì tới chính sách trong nước
Các công cụ Việt Nam đang xây dựng như kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở nhiệt điện, thép, xi măng theo Quyết định 263/QĐ-TTg, và thị trường các-bon theo Quyết định 232/QĐ-TTg đều tạo ra hạ tầng đo đạc mà doanh nghiệp xuất khẩu cần cho CBAM. Ngành thép và xi măng vừa nằm trong lứa đầu được phân bổ hạn ngạch trong nước vừa thuộc diện CBAM, nên gặp cả hai yêu cầu cùng lúc.
Điều này có mặt thuận: một nhà máy đã làm kiểm kê bài bản cho cơ quan trong nước sẽ có số liệu nền để đáp ứng khách hàng EU nhanh hơn. Mặt khó là phương pháp tính hai bên chưa hoàn toàn giống nhau, nên doanh nghiệp có thể phải duy trì hai bộ tính toán trong giai đoạn đầu.
Với cơ quan quản lý, bài toán là làm sao để chi phí các-bon doanh nghiệp đã trả trong nước được ghi nhận khi xuất sang EU. Đây là nội dung được trao đổi trong các diễn đàn hợp tác; khi có kết quả chính thức, bộ ngành sẽ công bố hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
CBAM là gì?
CBAM là Cơ chế điều chỉnh các-bon tại biên giới của Liên minh châu Âu, buộc nhà nhập khẩu trả chi phí tương ứng với lượng phát thải khí nhà kính nhúng trong một số hàng hoá nhập vào EU, nhằm đặt hàng nhập khẩu ngang hàng sản xuất trong khối về giá các-bon.
CBAM áp dụng chính thức từ khi nào?
Giai đoạn chính thức bắt đầu từ ngày 1/1/2026, sau giai đoạn chuyển tiếp chỉ báo cáo từ tháng 10/2023 đến hết năm 2025. Chứng chỉ cho hàng nhập năm 2026 được bán từ 1/2/2027, hạn nộp lần đầu 30/9/2027.
Hàng nào của Việt Nam bị ảnh hưởng bởi CBAM?
Sáu nhóm hàng thuộc diện là sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Với Việt Nam, sắt thép và nhôm là hai nhóm liên quan nhiều nhất vì có kim ngạch xuất sang EU đáng kể.
Doanh nghiệp Việt Nam có phải nộp tiền CBAM không?
Không nộp trực tiếp. Người nộp là nhà nhập khẩu tại EU. Tuy vậy chi phí và yêu cầu cung cấp số liệu phát thải được chuyển ngược về nhà sản xuất qua hợp đồng và giá bán.
Ngưỡng 50 tấn của CBAM nghĩa là gì?
Nhà nhập khẩu EU nhập dưới 50 tấn hàng thuộc diện trong một năm được miễn nghĩa vụ. Ngưỡng tính theo tổng lượng cả năm của nhà nhập khẩu, không theo từng lô hàng của nhà xuất khẩu.
Năm 2026 nhà nhập khẩu phải trả bao nhiêu phần phát thải?
Khoảng 2,5% lượng phát thải thuộc diện, do EU còn duy trì phần lớn hạn ngạch miễn phí cho nhà máy trong khối. Tỷ lệ tăng lên 5% năm 2027, 10% năm 2028, 22,5% năm 2029 và tới toàn bộ vào năm 2034.