Mô hình tăng trưởng mới là cách tăng trưởng dựa chủ yếu vào năng suất, tức làm ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng vốn và lao động nhờ công nghệ, quản trị và kỹ năng, thay vì chủ yếu đổ thêm vốn và dùng lao động giá rẻ. Thước đo trung tâm là đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP): khoảng 47% giai đoạn 2021–2025, chỉ tiêu trên 55% giai đoạn 2026–2030.
Bài tách ba nguồn của tăng trưởng bằng ví dụ dễ hình dung, đặt số liệu năng suất của Việt Nam cạnh chỉ tiêu, giải thích vì sao mô hình cũ chạm giới hạn, và chỉ ra các chính sách cụ thể mà văn kiện gắn vào mô hình mới. Cuối bài là danh sách để một doanh nghiệp nhỏ tự xem mình đang tăng trưởng theo kiểu nào.
Ba nguồn của tăng trưởng, giải thích bằng một xưởng may giả định
Hình dung một xưởng may giả định ở xã C. Năm nay xưởng làm ra nhiều sản phẩm hơn năm ngoái 10%. Có ba cách giải thích con số này.
Cách thứ nhất là thêm vốn: chủ xưởng mua thêm máy may. Cách thứ hai là thêm lao động: tuyển thêm công nhân hoặc tăng ca. Cách thứ ba là phần còn lại sau khi đã trừ hai yếu tố trên: cùng số máy, cùng số người nhưng làm ra nhiều hơn vì sắp xếp dây chuyền hợp lý, phần mềm cắt vải giảm hao hụt, công nhân lành nghề hơn, đơn hàng có giá trị cao hơn. Phần thứ ba này các nhà thống kê gọi là năng suất nhân tố tổng hợp, viết tắt TFP.
Ở cấp nền kinh tế, cách tính cũng tương tự. Cục Thống kê ước lượng phần tăng trưởng do vốn, phần do lao động, và phần còn lại quy cho TFP. "Đóng góp của TFP vào tăng trưởng 47%" nghĩa là gần một nửa mức tăng GDP không giải thích được bằng việc có thêm vốn hay thêm người làm.
Mô hình tăng trưởng mới, nói gọn, là làm cho phần thứ ba lớn dần lên, để nền kinh tế không phải đổ vốn ngày càng nhiều mới giữ được tốc độ.
Năng suất của Việt Nam: số đã đạt và chỉ tiêu
Các số dưới đây lấy từ báo cáo của Cục Thống kê và báo cáo của Chính phủ trình Quốc hội về đánh giá 5 năm 2021–2025.
| Chỉ số | Giai đoạn 2016–2020 | Giai đoạn 2021–2025 | Chỉ tiêu 2026–2030 |
|---|---|---|---|
| Đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP | Khoảng 46% | Khoảng 47% (mục tiêu đề ra là 45%) | Trên 55% |
| Tăng năng suất lao động bình quân mỗi năm | Không dẫn ở đây | Khoảng 5,2% (mục tiêu đề ra là 6,5%) | Theo nghị quyết kế hoạch 5 năm |
| Tăng trưởng GDP bình quân mỗi năm | Không dẫn ở đây | Khoảng 6,3% | Từ 10% trở lên |
Đọc bảng, bạn thấy hai điều. Đóng góp TFP đã vượt mục tiêu của giai đoạn trước nhưng tăng chậm, chỉ khoảng một điểm phần trăm sau 5 năm. Năng suất lao động tăng thấp hơn mục tiêu. Chỉ tiêu mới đòi TFP tăng thêm khoảng 8 điểm phần trăm trong khi tăng trưởng chung còn phải nhanh hơn nhiều, nên đây là phần khó nhất của kế hoạch.
Vì sao cách tăng trưởng cũ chạm giới hạn
Lao động giá rẻ không còn rẻ mãi. Lương tăng theo thu nhập. Khi Việt Nam đã vào nhóm thu nhập trung bình cao theo bảng xếp hạng ngày 1/7/2026 của Ngân hàng Thế giới, lợi thế cạnh tranh bằng chi phí nhân công giảm dần.
Dân số đang già đi. Theo dự báo dân số giai đoạn 2024–2074 của Cục Thống kê, thời kỳ cơ cấu dân số vàng có thể kết thúc khoảng năm 2036; năm 2024 chỉ số già hoá đã ở mức 60,2%, tức khoảng 60 người cao tuổi trên 100 trẻ em. Nguồn "thêm lao động" sẽ thu hẹp.
Vốn đổ thêm cho hiệu quả giảm dần. Khi đã có nhiều nhà máy, đường sá, mỗi đồng vốn mới tạo thêm ít sản lượng hơn nếu công nghệ và quản trị không đổi.
Giá trị gia tăng trong nước còn mỏng. Nhiều mặt hàng xuất khẩu lớn có phần lắp ráp, gia công ở Việt Nam, còn thiết kế, linh kiện lõi ở nơi khác. Xuất khẩu tăng nhanh nhưng phần thu nhập ở lại trong nước tăng chậm hơn.
Điểm chung. Cả bốn giới hạn đều chỉ vượt được bằng năng suất. Đó là lý do văn kiện gọi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của giai đoạn mới.
Mô hình mới được gắn với những chính sách nào
Mô hình tăng trưởng không phải một văn bản riêng; nó được cụ thể hoá qua nhiều nghị quyết và luật. Đây là các mảnh chính, kèm con số đã kiểm.
- Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số: Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 đặt chi cho nghiên cứu và phát triển đạt 2% GDP vào năm 2030; Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/10/2025.
- Kinh tế tư nhân: Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, mục tiêu khoảng 2 triệu doanh nghiệp đang hoạt động vào năm 2030.
- Thể chế: Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, nhằm giảm chi phí tuân thủ.
- Kinh tế số: chỉ tiêu khoảng 30% GDP vào năm 2030 theo Nghị quyết Đại hội XIV.
- Nhân lực: Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về giáo dục và đào tạo, gắn với yêu cầu kỹ năng cho ngành công nghệ.
Nhìn chung, mỗi mảnh nhắm vào một nguồn của TFP: công nghệ, quản trị doanh nghiệp, chất lượng lao động và môi trường pháp lý.
So sánh nhanh: tăng trưởng theo chiều rộng và theo chiều sâu
Văn kiện từ nhiều kỳ đại hội đã dùng cặp từ "chiều rộng" và "chiều sâu". Bảng dưới diễn giải cặp từ này bằng các dấu hiệu quan sát được.
| Tiêu chí | Theo chiều rộng (mô hình cũ) | Theo chiều sâu (mô hình mới) |
|---|---|---|
| Nguồn chính | Thêm vốn, thêm lao động, khai thác tài nguyên | Công nghệ, kỹ năng, quản trị, đổi mới sáng tạo |
| Lợi thế cạnh tranh | Chi phí thấp | Chất lượng, thương hiệu, tốc độ |
| Dấu hiệu ở doanh nghiệp | Doanh thu tăng theo số máy, số người | Doanh thu trên mỗi lao động tăng |
| Dấu hiệu ở nền kinh tế | Đóng góp TFP thấp, vốn đầu tư cao so với GDP | Đóng góp TFP cao, giá trị gia tăng trong nước lớn |
| Rủi ro | Tăng chậm lại khi hết lao động rẻ | Cần đầu tư dài hạn cho con người và nghiên cứu |
Hai kiểu tăng trưởng không loại trừ nhau. Việt Nam vẫn cần đầu tư hạ tầng lớn trong giai đoạn 2026–2030; điều thay đổi là tỷ trọng: phần năng suất phải lớn dần lên.
Theo dõi tiến độ mô hình mới bằng chỉ số nào
Không có một con số duy nhất cho biết mô hình đã đổi hay chưa. Dưới đây là các chỉ số nên theo dõi, cơ quan công bố và nhịp công bố.
| Chỉ số | Chỉ tiêu | Ai công bố | Nhịp công bố |
|---|---|---|---|
| Đóng góp TFP vào tăng trưởng | Trên 55% (2026–2030) | Cục Thống kê | Theo năm và theo giai đoạn 5 năm |
| Tăng năng suất lao động | Theo kế hoạch 5 năm | Cục Thống kê | Trong thông cáo kinh tế xã hội cuối năm |
| Chi cho nghiên cứu và phát triển so với GDP | 2% (năm 2030) | Bộ Khoa học và Công nghệ | Theo các cuộc điều tra định kỳ |
| Tỷ trọng kinh tế số trong GDP | Khoảng 30% (năm 2030) | Cục Thống kê, Bộ Khoa học và Công nghệ | Hằng năm |
| Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo | Khoảng 28% GDP (năm 2030) | Cục Thống kê | Hằng quý, hằng năm |
Mẹo đọc: TFP thường được tính lại khi có số liệu chính thức cả năm, nên con số công bố giữa năm có thể khác con số cuối giai đoạn. Khi so, hãy so cùng loại số (ước tính với ước tính, chính thức với chính thức).
Nếu bạn chỉ có thời gian theo dõi một chỉ số, hãy theo dõi năng suất lao động, vì nó được công bố đều hằng năm và gần với đời sống nhất: năng suất tăng thì dư địa tăng lương mới có.
Áp vào doanh nghiệp của bạn: tự kiểm mình đang tăng trưởng kiểu nào
Không cần số liệu phức tạp, một doanh nghiệp nhỏ giả định có thể tự làm bài kiểm này mỗi năm với số liệu kế toán sẵn có.
- Tính doanh thu trừ chi phí nguyên vật liệu và dịch vụ mua ngoài, rồi chia cho số lao động bình quân. Đây là giá trị tạo ra trên mỗi lao động.
- So con số đó với năm trước. Nếu tăng nhanh hơn mức tăng lương bình quân, doanh nghiệp đang tăng năng suất thật.
- Liệt kê các khoản đầu tư trong năm: bao nhiêu cho máy móc, bao nhiêu cho phần mềm, đào tạo, quy trình. Mô hình cũ thường dồn gần hết vào máy móc và mặt bằng.
- Xem đơn giá bán bình quân: tăng nhờ sản phẩm tốt hơn hay chỉ vì giá nguyên liệu tăng?
- Đặt một chỉ tiêu năng suất cho năm sau và gắn với một việc cụ thể, ví dụ số hoá khâu nhận đơn, giảm hao hụt nguyên liệu.
Lỗi hay gặp là coi việc mua máy mới là "đổi mới mô hình". Máy mới chỉ tăng năng suất khi quy trình và kỹ năng người vận hành thay đổi theo.
Những hiểu lầm hay gặp về mô hình tăng trưởng mới
Các câu dưới đây thường xuất hiện khi bàn về chủ đề này; mỗi câu kèm cách hiểu đúng.
- "Mô hình mới là bỏ công nghiệp gia công." Không đúng. Gia công vẫn tạo việc làm; điều cần là nâng dần phần thiết kế, linh kiện, dịch vụ đi kèm do doanh nghiệp trong nước làm.
- "Năng suất chỉ là chuyện của công ty công nghệ." Không đúng. Một hợp tác xã giảm hao hụt sau thu hoạch hay một cửa hàng quản lý tồn kho tốt hơn cũng tăng năng suất.
- "Tăng trưởng nhanh là đủ, mô hình nào cũng được." Tăng nhanh bằng cách đổ vốn mà năng suất không tăng sẽ chậm lại khi hết vốn rẻ, và để lại nợ.
- "TFP cao nghĩa là công nghệ cao." TFP còn phản ánh quản trị, phân bổ lao động từ ngành năng suất thấp sang ngành năng suất cao, và chất lượng thể chế.
- "Mô hình mới chỉ bắt đầu từ năm 2026." Yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng đã có từ nhiều kỳ đại hội trước; giai đoạn mới đặt chỉ tiêu định lượng cao hơn và gắn với các nghị quyết chuyên đề.
Câu hỏi thường gặp
TFP là gì nói ngắn gọn?
TFP là năng suất nhân tố tổng hợp, phần tăng trưởng còn lại sau khi đã trừ đóng góp của việc tăng vốn và tăng lao động. Nó phản ánh công nghệ, kỹ năng, quản trị và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Đóng góp TFP của Việt Nam hiện là bao nhiêu?
Theo Cục Thống kê và báo cáo của Chính phủ trình Quốc hội, đóng góp của TFP vào tăng trưởng giai đoạn 2021–2025 khoảng 47%, cao hơn mức khoảng 46% của giai đoạn 2016–2020 và vượt mục tiêu 45%.
Chỉ tiêu TFP trên 55% có nghĩa là gì?
Trong giai đoạn 2026–2030, hơn một nửa mức tăng trưởng GDP phải đến từ năng suất chứ không từ thêm vốn hay thêm lao động. Chỉ tiêu này nằm trong Nghị quyết Đại hội XIV.
Mô hình tăng trưởng mới có bỏ thu hút đầu tư nước ngoài không?
Không. Văn kiện vẫn thu hút đầu tư nước ngoài nhưng ưu tiên dự án công nghệ cao, có chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước, để phần giá trị ở lại Việt Nam lớn hơn.
Năng suất lao động khác TFP thế nào?
Năng suất lao động là giá trị tạo ra trên mỗi lao động, tăng khi có thêm máy móc hoặc khi TFP tăng. TFP tách riêng phần không do thêm vốn. Giai đoạn 2021–2025, năng suất lao động tăng bình quân khoảng 5,2%/năm.
Người lao động được gì từ mô hình mới?
Khi năng suất tăng, doanh nghiệp có dư địa trả lương cao hơn mà không mất sức cạnh tranh. Đổi lại, yêu cầu kỹ năng cao hơn, nên học nghề, kỹ năng số và ngoại ngữ trở thành điều kiện để hưởng phần tăng này.