VuonMinh.comVươn Mình
Chuyển đổi xanh và năng lượng

Lúa phát thải thấp: Đề án 1 triệu ha ở Đồng bằng sông Cửu Long đã làm được gì

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo Quyết định 1490/QĐ-TTg: mục tiêu đến 2030, diện tích đã áp dụng, mức giảm phát thải đo được, nông dân được gì.

A Vietnamese woman farmer in a conical hat, seen from behind, kneels to check the water level in a drained rice paddy at sunrise, wide shot, green and gold tones

Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được phê duyệt bằng Quyết định 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (thông tin công bố cuối tháng 10/2026), sau hơn hai năm, khoảng 420.000 ha đã áp dụng quy trình canh tác của đề án, trong đó khoảng 67.000 ha tuân thủ đầy đủ toàn bộ quy trình.

Lúa nước là nguồn phát thải mê-tan lớn của nông nghiệp Việt Nam, và Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa chính. Vì thế đề án này là nơi mục tiêu khí hậu gặp trực tiếp đồng ruộng. Bài giải thích vì sao ruộng lúa thải khí nhà kính, các biện pháp kỹ thuật cụ thể, số liệu đã đo, khoảng cách giữa "áp dụng" và "tuân thủ đầy đủ", và những điều nông dân, hợp tác xã nên cân nhắc khi tham gia.

Vì sao ruộng lúa thải khí nhà kính

Khi ruộng ngập nước liên tục, đất thiếu ô-xy. Trong điều kiện đó, vi sinh vật phân huỷ chất hữu cơ như rơm rạ, gốc rạ, phân bón hữu cơ và sinh ra khí mê-tan. Mê-tan có tác động làm nóng mạnh hơn nhiều lần CO2 tính trên cùng khối lượng trong ngắn hạn, nên chỉ một lượng nhỏ cũng có trọng số lớn trong bảng kiểm kê.

Ngoài mê-tan, bón thừa phân đạm làm phát sinh khí N2O, một khí nhà kính khác. Đốt rơm rạ ngoài đồng thì vừa thải khí nhà kính vừa gây ô nhiễm không khí. Ba nguồn này giải thích vì sao canh tác lúa được Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đặt vào nhóm biện pháp ưu tiên, với mục tiêu giảm 30% phát thải mê-tan toàn quốc vào năm 2030 so với năm 2020.

Điều đáng chú ý là nhiều biện pháp giảm phát thải trên ruộng lúa cũng là biện pháp giảm chi phí: ít giống hơn, ít phân hơn, ít nước bơm hơn. Đây là điểm khác biệt với nhiều ngành công nghiệp, nơi giảm phát thải thường đòi đầu tư thiết bị đắt tiền trước khi thấy lợi ích.

Các biện pháp kỹ thuật chính và mức giảm đã đo

Số liệu dưới đây lấy từ các mô hình thí điểm được đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV), do Viện Môi trường Nông nghiệp và Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ công bố, đăng trên báo chí cuối tháng 10/2026. Đây là số của mô hình, chưa phải trung bình toàn vùng.

Biện phápCách làmKết quả đã công bố
Tưới ướt khô xen kẽ (AWD)Rút cạn nước ruộng ở một số giai đoạn sinh trưởng rồi cho nước vào lạiGiảm khoảng 45% phát thải nếu rút nước thành công hai lần mỗi vụ
Đưa rơm rạ ra khỏi ruộngThu gom rơm để trồng nấm, ủ phân thay vì vùi tươi hoặc đốtGiảm tới 83% phát thải từ nguồn này
Giảm lượng giống gieo sạSạ thưa, sạ cụm, cấy máyCần Thơ ghi nhận giảm 40–50% lượng giống ở mô hình
Bón phân hợp lýBón theo nhu cầu cây, giảm đạmCần Thơ ghi nhận giảm trên 30% lượng đạm
Tổng hợp tại 11 điểm thí điểmMỗi điểm 50 ha, áp dụng gói kỹ thuậtGiảm trung bình 3,7–4,6 tấn CO2 tương đương mỗi héc-ta mỗi vụ

Mức giảm dao động theo vụ, chân đất, khả năng chủ động nước. Vụ Hè Thu mưa nhiều thường khó rút cạn ruộng hơn vụ Đông Xuân, nên biện pháp tưới ướt khô xen kẽ không phải lúc nào cũng làm được trọn vẹn.

Mục tiêu và số đã đạt: đặt cạnh nhau

Tách số mục tiêu với số đã đạt giúp tránh hai kiểu đọc lệch: tưởng đã xong, hoặc tưởng chưa làm gì.

Chỉ tiêuMục tiêuSố đã công bố (kỳ)
Diện tích vùng chuyên canh1 triệu ha đến năm 2030Khoảng 420.000 ha áp dụng quy trình (sau hơn hai năm, công bố 10/2026)
Diện tích tuân thủ đầy đủ quy trìnhToàn bộ vùng đề ánKhoảng 67.000 ha (cùng kỳ)
Đăng ký của An Giang351.362 ha đến 2030Địa phương đăng ký lớn nhất vùng
Đăng ký của Cần Thơ170.877 ha đến 203089 mô hình thí điểm trên 14.000 ha
Thu nhập nông dân tham giaTăng so với ngoài mô hìnhTăng 1,5–9,3 triệu đồng mỗi héc-ta tuỳ vụ

Khoảng cách giữa 420.000 ha "áp dụng" và 67.000 ha "tuân thủ đầy đủ" là con số đáng đọc nhất. Áp dụng có thể chỉ là làm được một vài tiêu chí; tuân thủ đầy đủ mới là diện tích đủ điều kiện để đo đạc phát thải chặt chẽ và tính tới tín chỉ các-bon. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình phương án mở rộng đề án lên khoảng 1,6–1,7 triệu ha cho giai đoạn 2027–2030; đây là đề xuất, chưa phải quyết định.

Lúa phát thải thấp trong bức tranh chung của nông nghiệp

Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu (Quyết định 896/QĐ-TTg) giao lĩnh vực nông nghiệp giảm 43% phát thải so với kịch bản phát triển thông thường vào năm 2030, với mức trần 64 triệu tấn CO2 tương đương; đến năm 2050 giảm 63,1%, trần 56 triệu tấn. Đây là lĩnh vực có tỷ lệ giảm năm 2030 cao thứ ba, sau lâm nghiệp và chất thải.

Trong nông nghiệp, lúa nước, chăn nuôi và sử dụng phân bón là ba nguồn chính. Đề án một triệu héc-ta là công cụ lớn nhất đang nhắm vào nguồn thứ nhất, ở vùng trồng lúa lớn nhất. Các vùng lúa khác như Đồng bằng sông Hồng có điều kiện thuỷ lợi, quy mô thửa ruộng khác, nên không thể chép nguyên quy trình mà cần điều chỉnh.

Song song, lâm nghiệp là phần hấp thụ. Kinh nghiệm từ thỏa thuận chi trả giảm phát thải từ rừng vùng Bắc Trung Bộ với Ngân hàng Thế giới (10,3 triệu tấn, 51,5 triệu USD) cho thấy tiền chỉ được trả khi kết quả giảm đã đo đạc, thẩm định. Ruộng lúa muốn đi theo con đường tương tự cũng phải qua đúng các bước này, và đó là lý do số liệu MRV ở các mô hình thí điểm được coi trọng.

Vì sao chưa đạt "tuân thủ đầy đủ" trên diện rộng

Thuỷ lợi nội đồng. Muốn rút nước và cho nước vào đúng lúc, cả cánh đồng cần bờ bao, cống, trạm bơm đồng bộ. Một thửa ruộng tự rút nước trong khi ruộng bên cạnh vẫn ngập thì khó làm.

Rơm rạ không có đầu ra. Thu gom rơm cần máy cuộn và người mua. Nơi chưa có cơ sở trồng nấm, ủ phân hay dùng rơm làm thức ăn chăn nuôi, nông dân dễ quay lại đốt hoặc vùi tươi.

Liên kết tiêu thụ. Lúa làm theo quy trình đề án có chi phí ghi chép, giám sát cao hơn; nếu bán chung giá với lúa thường, động lực tuân thủ giảm. Mục tiêu được nêu là toàn bộ hộ tham gia có liên kết bền vững với doanh nghiệp vào năm 2030.

Ghi chép đồng ruộng. Muốn đo phát thải và chứng minh với người mua, nông dân phải ghi ngày bón, lượng phân, ngày rút nước. Đây là thói quen mới với nhiều hộ, thường cần hợp tác xã đứng ra làm thay.

Áp vào trường hợp của bạn: một hợp tác xã ở xã C muốn tham gia

Giả định hợp tác xã ở xã C có 150 ha lúa, đã có cánh đồng liên kết với một doanh nghiệp xay xát. Trình tự hợp lý:

  1. Liên hệ Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh để biết vùng của mình có nằm trong diện tích đăng ký của đề án không, và các hỗ trợ kỹ thuật, tập huấn đang có.
  2. Kiểm hạ tầng thuỷ lợi: bờ bao, cống, khả năng chủ động tưới tiêu cho cả cánh đồng. Nếu chưa chủ động được nước, ưu tiên các biện pháp giảm giống, giảm phân, xử lý rơm trước.
  3. Thống nhất quy trình và sổ ghi chép cho mọi hộ, do hợp tác xã giữ. Một mẫu sổ chung giúp số liệu gom được và so sánh được.
  4. Đàm phán với doanh nghiệp tiêu thụ về giá, tiêu chuẩn chất lượng và phần chia nếu sau này có nguồn thu từ tín chỉ các-bon; ghi rõ vào hợp đồng.
  5. Làm thử một vụ trên một phần diện tích trước khi mở rộng, để hộ thành viên tự thấy chênh lệch chi phí và năng suất.

Điểm cần thận trọng: lợi ích chắc chắn nhất trước mắt là giảm chi phí đầu vào. Nguồn thu từ tín chỉ các-bon, nếu có, phụ thuộc vào đo đạc, thẩm định và người mua; không nên đưa nó vào phương án tài chính như một khoản chắc chắn.

Đọc tin về "gạo phát thải thấp" sao cho đúng

Phân biệt nhãn và quy trình. Gạo bán ra với tên "phát thải thấp" cần có quy trình sản xuất được ghi chép và kiểm tra phía sau. Bạn nên hỏi lô gạo đến từ diện tích tuân thủ đầy đủ hay chỉ áp dụng một phần.

Phân biệt số mô hình và số toàn vùng. Mức giảm 3,7–4,6 tấn CO2 tương đương mỗi héc-ta mỗi vụ là số trung bình của các điểm thí điểm có đo đạc, không nhân thẳng cho toàn bộ diện tích áp dụng được.

Phân biệt đề xuất và quyết định. Con số 1,6–1,7 triệu ha là phương án mở rộng đang được trình, không phải mục tiêu đã phê duyệt.

Đọc mốc thời gian. Số liệu đề án cập nhật theo vụ; con số "hơn 354.000 ha" xuất hiện trong các bản tin năm 2025 là kỳ khác với con số 420.000 ha công bố cuối năm 2026.

Đọc đúng đơn vị. Mức giảm phát thải thường ghi theo tấn CO2 tương đương trên một héc-ta trên một vụ. Một năm có thể có hai đến ba vụ, nên quy ra năm phải nhân theo số vụ thực tế của từng địa phương, không nhân cứng. Thu nhập tăng thêm cũng ghi theo héc-ta và theo vụ, và dao động rộng giữa vụ thuận lợi với vụ gặp mưa bão, sâu bệnh; con số cao nhất trong khoảng không phải là mức bạn nên kỳ vọng cho mọi vụ.

Câu hỏi thường gặp

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ban hành khi nào?

Đề án được phê duyệt bằng Quyết định 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023, áp cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long với mục tiêu một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030.

Đến nay đề án đã làm được bao nhiêu héc-ta?

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, thông tin công bố cuối tháng 10/2026, khoảng 420.000 ha đã áp dụng quy trình canh tác, trong đó khoảng 67.000 ha tuân thủ đầy đủ toàn bộ quy trình.

Tưới ướt khô xen kẽ là gì?

Đây là kỹ thuật rút cạn nước ruộng ở một số giai đoạn sinh trưởng của cây lúa rồi cho nước vào lại, thay vì giữ ngập liên tục. Đất được thông khí nên lượng mê-tan sinh ra giảm, đo ở mô hình khoảng 45% khi rút nước thành công hai lần mỗi vụ.

Nông dân tham gia đề án được lợi gì?

Lợi ích rõ nhất là giảm chi phí giống, phân, nước. Theo số liệu công bố cuối năm 2026, thu nhập của nông dân tham gia tăng khoảng 1,5 đến 9,3 triệu đồng mỗi héc-ta tuỳ vụ so với cách làm thông thường.

Lúa phát thải thấp có bán được tín chỉ carbon không?

Về nguyên tắc có thể, nếu lượng giảm được đo đạc, báo cáo và thẩm định theo phương pháp được chấp nhận. Hiện các mô hình đang được đo đạc; nguồn thu này chưa nên được coi là khoản chắc chắn trong phương án sản xuất.

Vì sao diện tích tuân thủ đầy đủ còn ít?

Các rào cản chính là thuỷ lợi nội đồng chưa đồng bộ, rơm rạ thiếu đầu ra, liên kết tiêu thụ chưa ổn định và thói quen ghi chép đồng ruộng còn mới với nhiều hộ nông dân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138