Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (số 93/2025/QH15) được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025, có hiệu lực chung từ ngày 1/10/2025 (một số điều có hiệu lực từ 1/7/2025) và thay thế Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013. Ba thay đổi người làm nghiên cứu quan tâm nhất là: chấp nhận rủi ro khi nghiên cứu không thành công, khoán chi theo kết quả thay vì duyệt từng khoản, và doanh nghiệp được tính chi phí nghiên cứu vào chi phí được trừ khi tính thuế.
Bài này đi qua các điểm mới chính theo điều luật, giải thích điều kiện để được miễn trách nhiệm (không phải ai thất bại cũng được miễn), đặt luật cạnh các văn bản trước và sau nó, và gợi ý một nhóm nghiên cứu nhỏ hay doanh nghiệp khởi nghiệp nên chuẩn bị gì.
Điểm mới chính theo điều luật
Bảng dưới gom các điểm mới được nêu nhiều nhất khi luật được ban hành, kèm điều luật để bạn tra văn bản gốc:
| Điều | Nội dung | Ai được tác động |
|---|---|---|
| Điều 3 | Đổi mới sáng tạo được đưa vào tên luật, có định nghĩa riêng | Mọi tổ chức, cá nhân làm đổi mới sáng tạo, kể cả doanh nghiệp |
| Điều 5 | Lấy con người làm trung tâm; nghiên cứu liên quan trực tiếp đến con người như y tế, công nghệ sinh học, AI phải đặt dưới sự giám sát của con người; quản lý chủ yếu bằng hậu kiểm | Viện, trường, doanh nghiệp nghiên cứu |
| Điều 9 | Chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo | Người chủ trì, tổ chức chủ trì nhiệm vụ |
| Điều 14 | Cấm cố ý che giấu rủi ro gây thiệt hại nghiêm trọng; cấm tiết lộ, sử dụng trái phép dữ liệu nhạy cảm | Mọi bên tham gia |
| Điều 22 | Thử nghiệm có kiểm soát | Doanh nghiệp thử công nghệ, mô hình mới |
| Điều 35 | Chi phí doanh nghiệp chi cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế | Doanh nghiệp |
| Điều 40 | Rủi ro trong đầu tư mạo hiểm | Quỹ, nhà đầu tư mạo hiểm |
| Điều 41 | Phân bảng giao dịch, niêm yết riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tại Sở Giao dịch chứng khoán | Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, nhà đầu tư chuyên nghiệp |
| Khoản 3 Điều 71 | Bổ sung một số khoản thu nhập được miễn thuế thu nhập cá nhân liên quan đến nhiệm vụ khoa học, công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo | Nhà khoa học, nhà sáng lập, nhà đầu tư cá nhân |
Bảng này giúp bạn tìm đúng chỗ trong luật. Các mức cụ thể (tỷ lệ khấu trừ, điều kiện miễn thuế) do luật thuế và nghị định quy định, nên cần đọc kèm.
Chấp nhận rủi ro: được miễn khi nào
Điều kiện cốt lõi là làm đúng quy trình. Tổ chức, cá nhân được loại trừ trách nhiệm hành chính và miễn trách nhiệm dân sự khi đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định và không có hành vi gian lận.
Kinh phí dùng đúng mục tiêu không phải hoàn trả. Nếu kết quả nghiên cứu không đạt nhưng tiền được dùng đúng mục tiêu, đúng quy trình thì không bị buộc hoàn trả. Đây là thay đổi lớn so với nỗi lo phải trả lại tiền khi đề tài thất bại.
Có quy định loại trừ trách nhiệm hình sự. Luật mở rộng sang loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, trong khi luật năm 2013 chỉ cho miễn trách nhiệm dân sự với thiệt hại do nguyên nhân khách quan.
Không che chắn cho hành vi sai. Gian lận, khai khống, dùng tiền sai mục đích, cố ý che giấu rủi ro gây thiệt hại nghiêm trọng không được miễn; Điều 14 cấm rõ hành vi che giấu rủi ro.
Bằng chứng nằm ở hồ sơ. Muốn chứng minh đã làm đúng quy trình, nhóm nghiên cứu phải có nhật ký thí nghiệm, biên bản, chứng từ chi đầy đủ. Không có hồ sơ thì rất khó dựa vào điều khoản này.
Khoán chi đến kết quả và quyền với kết quả nghiên cứu
Theo luật mới, quản lý nhiệm vụ khoa học dùng ngân sách chuyển từ kiểm soát từng khoản chi sang quản trị theo kết quả. Khoán chi đến sản phẩm cuối cùng được áp dụng khi tổ chức chủ trì cam kết sản phẩm với các chỉ tiêu chất lượng chủ yếu; có thể khoán toàn phần hoặc từng phần. Người làm nghiên cứu được linh hoạt điều chỉnh khoản chi trong phạm vi khoán, miễn là ra được sản phẩm đã cam kết.
Về kết quả, hướng của luật là giao cho tổ chức chủ trì quyền với tài sản và kết quả nghiên cứu hình thành từ nhiệm vụ, để tổ chức chủ động thương mại hoá. Mục tiêu là kết quả không nằm trong ngăn kéo sau khi nghiệm thu. Chi tiết về cách giao quyền, chia lợi ích cho nhà khoa học do nghị định hướng dẫn quy định.
Các nghị định hướng dẫn ban hành tháng 10/2025, trong đó có Nghị định 263/2025/NĐ-CP về cơ chế tự chủ của tổ chức khoa học và công nghệ công lập và Nghị định 265/2025/NĐ-CP quy định chi tiết về tài chính và đầu tư trong lĩnh vực. Khi lập dự toán, thuyết minh nhiệm vụ, bạn cần đọc hai nghị định này cùng luật; luật chỉ nêu nguyên tắc.
Luật đứng ở đâu trong chuỗi văn bản
Luật năm 2025 là một mắt xích trong loạt văn bản thể chế hoá Nghị quyết 57-NQ/TW:
| Thời điểm | Văn bản | Vai trò |
|---|---|---|
| 22/12/2024 | Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị | Định hướng và mục tiêu đến 2030, 2045 |
| Tháng 2/2025 | Nghị quyết 193/2025/QH15 của Quốc hội | Thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt trong khi chờ sửa luật |
| 14/6/2025 | Luật Công nghiệp công nghệ số (71/2025/QH15) | Điều chỉnh công nghiệp công nghệ số, bán dẫn, tài sản số |
| 27/6/2025 | Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (93/2025/QH15) | Khung chung cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo |
| Tháng 10/2025 | Các nghị định hướng dẫn (263, 265/2025/NĐ-CP...) | Chi tiết tự chủ, tài chính, đầu tư |
| 10/12/2025 | Luật Trí tuệ nhân tạo (134/2025/QH15) | Quản lý AI theo rủi ro, hiệu lực 1/3/2026 |
Đọc theo chuỗi này giúp tránh nhầm khi một tin nhắc "cơ chế đặc biệt": có thể là cơ chế thí điểm theo Nghị quyết 193/2025/QH15 (áp dụng trong thời hạn thí điểm), cũng có thể là quy định chính thức của luật năm 2025.
Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và nhà đầu tư: thay đổi gì
Thử nghiệm có kiểm soát (Điều 22). Doanh nghiệp có công nghệ, mô hình mới chưa có quy định điều chỉnh có thể được thử trong phạm vi, thời gian giới hạn. Rủi ro trong thử nghiệm này thuộc phạm vi chấp nhận rủi ro của luật, nếu tuân thủ điều kiện đã được cho phép.
Rủi ro đầu tư mạo hiểm được thừa nhận (Điều 40). Đầu tư vào khởi nghiệp sáng tạo vốn nhiều thương vụ thua lỗ; luật thừa nhận rủi ro này, quan trọng với quỹ có vốn nhà nước vốn ngại đầu tư vì sợ bị coi là làm thất thoát.
Phân bảng giao dịch riêng (Điều 41). Sở Giao dịch chứng khoán và công ty con được tổ chức phân bảng niêm yết, giao dịch riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp, quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp và tổ chức tài chính.
Một số thu nhập được miễn thuế thu nhập cá nhân. Khoản 3 Điều 71 bổ sung vào Luật Thuế thu nhập cá nhân các khoản như tiền lương, tiền công từ thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, thu nhập từ quyền tác giả khi kết quả nhiệm vụ được thương mại hoá, và một số khoản thu nhập liên quan đến khởi nghiệp sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm theo điều kiện luật định.
Việc nên làm. Nhà sáng lập nên đọc kỹ điều kiện để được công nhận là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo theo nghị định hướng dẫn trước khi dựa vào các ưu đãi trên trong kế hoạch tài chính.
Áp vào trường hợp của bạn: nhóm nghiên cứu nhỏ chuẩn bị nhận nhiệm vụ
Giả định nhóm của chị H ở một trường đại học địa phương nhận đề tài cấp tỉnh về giống cây chịu mặn. Để tận dụng cơ chế mới và tự bảo vệ khi kết quả không như kỳ vọng:
- Trong thuyết minh, nêu rõ sản phẩm cuối cùng và chỉ tiêu chất lượng chủ yếu, vì đây là căn cứ khoán chi và nghiệm thu.
- Ghi rõ các rủi ro kỹ thuật dự kiến ngay từ đầu (thời tiết, độ mặn biến động, tỷ lệ nảy mầm), kèm phương án xử lý.
- Lập nhật ký thí nghiệm có ngày, số liệu gốc, ảnh hiện trường; lưu cả kết quả âm tính.
- Giữ chứng từ chi theo đúng mục tiêu; khi cần điều chỉnh khoản chi trong phạm vi khoán, ghi lại lý do.
- Khi kết quả không đạt, báo cáo trung thực nguyên nhân, kèm dữ liệu; không chỉnh số liệu cho "đẹp".
- Thoả thuận trước với đơn vị chủ trì về quyền với kết quả và cách chia lợi ích nếu thương mại hoá.
Lý do hồ sơ hay bị trả hoặc bị yêu cầu giải trình: sản phẩm cam kết mơ hồ ("nâng cao hiệu quả"), không đo được; thiếu số liệu gốc; chứng từ không khớp nội dung thuyết minh. Những lỗi này làm mất luôn lợi thế của điều khoản chấp nhận rủi ro.
Đọc sao cho đúng tin về luật khoa học mới
Miễn trách nhiệm có điều kiện. Câu "nghiên cứu thất bại không bị xử lý" là quá giản lược; điều kiện là làm đúng quy trình, không gian lận, dùng tiền đúng mục tiêu.
Tỷ lệ khấu trừ không nằm trong luật này. Luật nói chi phí nghiên cứu được trừ; mức cụ thể theo pháp luật thuế thu nhập doanh nghiệp.
Kiểm ngày hiệu lực. Hiệu lực chung từ 1/10/2025; một số điều từ 1/7/2025. Tin đăng trước các mốc này nhiều khả năng đang bàn về dự thảo.
Phân biệt thí điểm và luật. Cơ chế theo Nghị quyết 193/2025/QH15 là thí điểm; luật năm 2025 là quy định lâu dài.
Sàn riêng cho khởi nghiệp sáng tạo không dành cho mọi nhà đầu tư. Đối tượng tham gia theo luật là nhà đầu tư chuyên nghiệp, quỹ đầu tư mạo hiểm và các tổ chức tài chính, không phải nhà đầu tư cá nhân phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có hiệu lực khi nào?
Luật số 93/2025/QH15 được thông qua ngày 27/6/2025, có hiệu lực chung từ ngày 1/10/2025; một số điều có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Luật thay thế Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013.
Nghiên cứu thất bại có phải hoàn trả kinh phí không?
Theo Điều 9, nếu tổ chức, cá nhân đã tuân thủ đầy đủ quy trình, không gian lận và dùng kinh phí đúng mục tiêu thì kết quả không đạt không bị buộc hoàn trả kinh phí. Gian lận hoặc dùng sai mục đích không được miễn.
Khoán chi đến sản phẩm cuối cùng là gì?
Là cách quản lý nhiệm vụ theo kết quả: tổ chức chủ trì cam kết sản phẩm với các chỉ tiêu chất lượng chủ yếu và được linh hoạt sử dụng kinh phí trong phạm vi khoán, thay vì phải duyệt từng khoản chi nhỏ.
Doanh nghiệp được ưu đãi gì khi chi cho nghiên cứu?
Điều 35 quy định chi phí doanh nghiệp chi cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế, theo mức do pháp luật thuế thu nhập doanh nghiệp quy định.
Thử nghiệm có kiểm soát trong luật mới là gì?
Là cơ chế cho phép thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện được kiểm soát, quy định tại Điều 22. Rủi ro trong thử nghiệm có kiểm soát thuộc phạm vi chấp nhận rủi ro của luật.
Nghị quyết 193/2025/QH15 khác luật năm 2025 thế nào?
Nghị quyết 193/2025/QH15 thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong thời gian chờ hoàn thiện luật. Luật năm 2025 là khung pháp lý lâu dài, có hiệu lực từ 1/10/2025.